bwiza.com
Amakuru Iyobokamana

Urugomo mu Madini – Igice cya gatatu

Ntagengwa Omar Servil

Ushobora gusoma inkuru zabanje

Urugomo mu Madini – Igice cya kabiri

Urugomo mu Madini (violence dans les religions)- Igice cya 1

  • Igisobanuro mu myumvire y’Ubumenyi muntu (sciences humaines)

Abahanga mu mibereho y’abantu (anthropologues-sociologues) bavuga kw’idini rigaragara iyo itsinda ry’abantu (groupe) ritandukanije icyitwa ; gitagatifu n’ibintu bisanzwe (sacré et profane). Maze icyo bise gitagatifu kigakorerwa imihango (culte). Uwitwa Emile Durkheim avuga kw’idini ari : Uburyo (système) buhuje abantu bemera ibintu byagizwe bitagatifu bukanarangwa n’ibikorwa byo kubigaragira, bukagena imyifatire iranga abayoboke b’Itorero bayobotse .

Mu buryo bw’ururimi (étymologie) ijambo religion rituruka ku magambo abiri asa n’ayemejwe n’ubwo hatabura impaka zidakomeye.

Religare : lier, attacher, lier fortement : Guhuza, kuzirika, gufatanya ndetse cyane : St Augustin avuga ko ari igikorwa cyo guhuza Imana n’Umuntu. (ibi bigana ku Mana)

Relegere : rassembler, cueillir, : Gushyira hamwe, kwegeranya : byashyigikiwe na Cicéron binashyigikirwa na J Benveniste. (Ibi ubona biganisha ku bantu).

Zishingiye kuri iyo myumvire itandukanye itangwa n’abanyedini, sciences humaines zisesengura iby’idini muri izo ngeri nyinshi kugirango hatavaho hagira igice cy’idini kibagirana.

Bityo byigwa mu buryo :

  • Amateka : (historique) uburyo idini ryagiye rihindagurika nk’uko nabivuze hejuru
  • Phénoménologie (nabuze ikinyarwanda) : Uburyo Umuntu yiyumvisha Imana, uko ayitekereza, uko ayubaha, uko ayitinya..
  • Imibereho (anthropologique) : ibireba imigenzo n’imihango, imyitwarire
  • Mu mitekerereze (psychologie) uburyo bemera, uko bayoboka, uko bakurikira

Nyuma yo kugenzura izo ngeri zose, sciences humaines zishaka igisobanuro cyoroshye kandi cyumvikana aricyo :  « Religion ni systeme ishingiye k’ukwemera, amarangamutima, amahame, imigenzo, n’ibikorwa bigaragaza Umubano w’Umuntu n’Ikintu atagatifuza cg se yita Imana ikanagena uko abaho ahamukikije ».

Umwihariko wa sciences humaines ni uko zitiga idini uko ryanditse mu bitabo byitwa bitagatifu byemerwa n’amadini, ahubwo zo zishishikazwa no kwiga uko religion cg idini ryigaragaza (manifestation) mu bantu mu byitwa « faits religieux »

Uku kubona ijambo religion bitya bituma science humaines (Ubumenyi nyamuntu) zidatandukanya amadini Gakondo(traditionnelles) n’amadini yahishuwe(révélées) ahubwo areba icyo amaze mu mibereho ya Muntu akareba niba ntabyo ahuje cg se atandukaniyeho.

3.1.4. Ibintu rusange amadini ahuriyeho birebewe m’Ubumenyi nyabantu ( Points communs au regard des sciences sociales)

Amadini avuga ko yemera Imana imwe, yabihishuriwe, yajyaga avuga kw’amadini yitwa Gakondo ari amapagani (mu rurimi rwabo) ko ndetse yemera Imana nyinshi z’impimbano.

Mu mwaka wa 1923 Papa Pio XI yohereza Intumwa zize ibya sciences sociales mu bihugu bitandukanye mu duce twa kure,mu mashyamba. Bagiye muri Congo kureba Impunyu (pygmées), abandi bajya muri désert ya Karahari (Afrique Australe) kureba abitwa Bushmen, muri Soudan na Ethiopia kureba abitwa les Nuers.

Ibyo basanze byarabatangaje : kuko basanze Imana bemera ntaho itaniye n’iyo muri Bibiliya

Urugero muri Congo basanze Abambote bafite Imana irema, yaremye uwitwa Tolle na Mushiki we Ngolobanzo maze bakomokwaho n’abandi. Igikomeye kurushaho ni uko mu buryo bw’imibereho (anthropologique) n’akamaro k’idini mu mibereho ya Muntu basanze aya madini yose ayitwa aya Gakondo n’ayahishuwe bahuriye ku bintu bine by’ingenzi.

 

  1. Kubaho kw’isi itazwi (monde invisible) ituwe n’Imyuka (esprits), Imana (Dieu cg dieux), kandi bemera.(ibi babihuriyeho bose)
  2. Abayoboke b’iyo myuka cg Imana bahuza kuyishakaho Ubugaragu babinyujije mu mihango (le culte, les rites) nabyo babihuriraho.
  3. Iyo cg izo Mana bemera zigena imyitwarire y’abayoboke kugirango babane neza n’abandi (éthique et comportement)
  4. Ayo madini agira abo bita abavugizi cg abayobozi abanyedini, (médiateurs)

Icyitonderwa :

Mu rwego rw’ukwemera aya madini afite aho atandukaniye  uko theologiya zayo zabigennye, ariko mu rwego rw’akamaro k’idini mu bantu, ntaho ataniye.

3.1.5.Umwanzuro ku bijyanye n’ijambo idini cg religion

Biragaragara kw’ijambo idini uko rikoreshwa uyu munsi haba mu basilamu haba no mu bakirisitu ari inyubako y’abantu (construction des organisation socio-politique humaine) bishyize hamwe ngo bashyire mu bikorwa Ibyahishuwe. uko babyumva. Iyo nyubako yakozwe n’Inzego (instances) ebyiri zikomeye arizo :Leta (politiki) n’Abanyedini. Inyungu zashyizwe imbere ni iz’izo nzego kabone n’ubwo bitwaje ko baharanira guteza imbere ibyahishuwe n’Imana.

Havuka ikibazo cy’uko ibyahishuwe biba bigamije guha abantu icyerekezo no kubasobanurira impamvu n’inshingano bafite kw’isi, (la quête du sens) naho iby’izo nzego bikaba bigamije guteza imbere (la volonté des puissances) ubushake bw’izo mbaraga zishyizeho. Biteze ikibazo gisa n’ihangana n’ubwo iteka bahora bitwaje ibyahishuwe kugirango bibaheshe ishingiro (légitimité). Umwemera w’ibihe byose ahora avuga kw’ahagaze k’Ukwemera nyako (idini nyaryo) ahari kubera kutamenya inzira idini abarizwamo yanyuzemo kugeza kuri we.

 

Birakwiye ko abemera babasha gutandukanya ibintu bitatu bikomeye :

  • Ibyahishuwe n’Imana ku Bantu (révélation : Ubutumwa)
  • Idini zubatswe n’Abantu nyuma yo gupfa kw’Intumwa zahawe Ubutumwa
  • Théologie zigishijwe n’abakozi (acteurs sociaux) b’ayo madini abahemba akanabaha gahunda, ari nayo ntandaro ry’ihangana ry’amadini kandi avuga ko akorera Imana imwe.

Abemera babashije kuyoboka Ubutumwa bwahishuwe, butavangiwe na théologiya zigishijwe n’abanyedini mu buryo bwo guhangana (système théologique d’exclusion réciproque) amakimbirane yaba macye kuko Umuzi shingiro w’ukwemera kwabo ari umwe (symbolique ni imwe).

None se iri hangana ry’abanyedini ryaba ariryo ntandaro y’Urugomo rugaragara mu Madini twayobotse ? Rwaba se rutegekwa n’Imana ibinyujije mu byahishuwe (révélation) ? Ibi nibyo tugiye kurebera hamwe maze bidufashe kwinjira mw’isesengura ry’Urugomo mu Madini. Mu kugerageza gusubiza iki kibazo mu buryo buvunaguye, ndanyura mu mateka y’ayo madini yombi (Ubukristu n’Ubusilamu) kubera kw’ariyo yagize Umwanya ukomeye mu ngeri zose z’ubuzima bw’abayoboke bayo.

Aya madini yagiranye ndetse ntawatinya kuvuga ko kugeza n’ubu afitanye amakimbirane atera urugomo ashingiye ku bintu bibiri : Ikibazo cya théologia, n’ikibazo cya idéologie

  • Ikibazo cya théologiya (iyobokamana) : Ubutumwa bwa Coran bwatangiye mu kinyejana cya 7 muri 610, bwasanze Ubukristu bumaze ibinyejana birindwi aribwo buganje mu Karere k’ikibaya cya Méditerrané gihuza Uburasirazuba bwo hagati n’Uburayi Gatolika. Intumwa y’Imana Muhamad sw imaze kwitaba Imana, abayisilamu bashinze Icyitwa Impugu (empire) ya politiki ishingiye kw’idini bayobotse ya islam, maze bigarurira za Mpugu zo mu Kibaya cya Méditerrané. Uko gufata Ubutegetsi byajyanaga no kwamamaza idini yabo ariko bayisimbuza iy’ubukristu. Nk’uko bizwi, Ubukristu mu myumvire yabwo (iki ni ikibazo cy’amadini yose) kugeza ku nama nkuru ya Vatican II hari ihame rigira riti : « Extra ecclesiam nulla salus » bivuze ngo:  « Hanze ya Kiliziya nta gakiza » Ibi rero byatumye Kiliziya itemera Ubuyisilamu nk’idini maze ishyiraho ingamba zo kuyizitira, igahora ishaka iteka ingamba zo kuyirimbura. Ariko kubera ko Abayisilamu kuva mu kinyejana cya munani kugeza mu kinyejana cya 12 bagize imbaraga mu ngeri nyinshi(Ubuhanga, Ubukungu, Umuco na politiki) byatumye Kiliziya itabasha kubakumira. Kuva mu Kinyejana cya 13 Ubuyisilamu nk’idini ndetse no mu zindi ngeri, bwatangiye gusubira inyuma ariko Ubukristu butera imbere kugeza mu kinyejana cya 18 aho noneho abanyaburayi b’Abakristu (bita cyane ku muco kuruta ku myemerere) bateye Intambara ku bihugu by’Abasilamu bikomereza mu bizwi nk’Ubukoloni. Ubukoloni mu rwego rwa Politiki bufatanije n’Ubukristu mu rwego rw’idini. Urugero ruzwi ni Umusigiti wa Ketchaoua Alger muri Algéria wahinduwe Kiliziya Mutagatifu Philippe muri 1832. Taliki ya 06/06/1868, Papa Pio wa IX, ashinga Mgr Lavigerie Umuryango w’abapadiri bera bo kwigisha ivanjiri abasilamu muri Algéria no muri Afirika y’abirabura.
  • Ikibazo cy’Ingengabitekerezo (idéologie) nk’uko nabikomojeho hejuru gitangirana no kurwanya izo mbaraga z’abasilamu mu ngeri za politiki mu Kibaya cya Méditerrané kugeza babagabyeho ibitero. Urugero ni igitero cya Napoléon i Cairo mu Misiri muri 1798 maze batanyaguza icyari Impugu y’abasilamu izwi kw’izina rya Othmaniya, byaje kurangira isheshwe muri 1924 bikurikira amasezerano y’ibanga yitwa Skyes et Picot yo kuri 16 Gicurasi 1916 hagati y’Abongereza n’Abafaransa bashyigikiwe na Rusiya n’Ubutaliyani. Ibi byose byabyaye ndetse biteza ipfunwe Imbaga y’Abayisilamu, nabo mu kwirengera no kwihimura bibyara amatsinda y’icyitwa kwirengera (résistance) gifite uruhare m’urugomo rw’uyu munsi.

Tuzakomeza nindi nyandiko ubutaha…..

Izindi wakunda

Bwiza.com