{"id":2818,"date":"2016-09-09T14:52:48","date_gmt":"2016-09-09T14:52:48","guid":{"rendered":"https:\/\/new.bwiza.com\/2016\/09\/09\/amateka-ese-mu-rwanda-rwa-kera-ubuhake-bwari-bufite-akamaro\/"},"modified":"2016-09-09T14:52:48","modified_gmt":"2016-09-09T14:52:48","slug":"amateka-ese-mu-rwanda-rwa-kera-ubuhake-bwari-bufite-akamaro","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818","title":{"rendered":"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro?"},"content":{"rendered":"<p> <em>Ubuhake bwanditsweho ibintu byinshi kandi bamwe bakabuvugaho ibi abandi bakabuvugaho biriya. Muri iyi nyandiko turifashisha ibyanditswe na Kayumba Charles mu gitabo cyahurije hamwe Abanyamateka bo mu Rwanda<\/em>   <em>\u201cles Defis de Historiographie Rwandaise,Faits et Controverses.\u201d<\/em><br \/>\nUbuhake hari bamwe babona ko bwari uburyo Abatutsi bari barashyizeho ngo bakandamize Abahutu.<br \/>\nAbenshi muri abo ni intiti z\u2019abazungu zanditse ko ubuhake bwari igikoresho cyo  gutsikamira Abahutu.<br \/>\n\u00a0<br \/>\nMu bagize icyo babuvugaho barimo Rene Lemarchard, Marcel d\u2019Hertefelt, Bernard Lugan ndetse n\u2019Abanyarwanda nka Donat Murego n\u2019abandi.<br \/>\nMu gitabo  <em>\u201cLes Defis de l\u2019Historiographie Rwandaise\u201d<\/em>  (tugenekereje, Ibibazo bijyanye n\u2019imyandikire y\u2019Amateka y\u2019u Rwanda), kuva kuri paji ya 210 kugeza kuri 216, Kayumba Charles avuga ko Ubuhake bwari amasezerano yari ashingiye ku bwumvikane hagati y\u2019Umugaragu na Shebuja.<br \/>\n<a href=\"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-41661 size-full\" src=\"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg\" alt=\"amateka\" width=\"640\" height=\"435\" \/><\/a><br \/>\nUmugaragu yabaga akeneye ubufasha mu mibereho ndetse n\u2019uburinzi mu gihe yaba ahohotewe n\u2019abandi bantu bashaka gushimuta  inka.<br \/>\nShebuja yabaga afite inshingano zo guha umugaragu we inka nyinshi cyangwa nke bitewe n\u2019izo atunze ndetse n\u2019urukundo amukunda.<br \/>\nYari afite kandi n\u2019inshingano yo kurinda umugaragu we igihe cyose byabaga ari ngombwa, akamurinda abashimusi akanamuvuganira mu gihe ahuye n\u2019ibizazane i Bwami cyangwa ahandi hakomeye.<br \/>\nUmugaragu na we yagombaga kuba kwa shebuja, akamukorera imirimo itandukanye irimo kumutuma ahantu runaka, kumwubakira  inkike z\u2019urugo mu gihe bikenewe, kumuhingira imirima, kumuragirira inka, kumuherekeza mu ngendo ze ndetse rimwe na rimwe akamubera umujyanama.<br \/>\nUmugaragu yashoboraga kumara igihe kiri hagati y\u2019ukwezi cyangwa umwaka kwa shebuja bitewe n\u2019ubwinshi bw\u2019imirimo akora (ijambo akazi ryaje nyuma rizanywe n\u2019ubukoloni).<br \/>\nUmwanditsi witwa Jean Jacques Maquet, yagaragaje ko imirimo itatangwaga hakurikijwe ubwoko, ahubwo hakurikizwa ubushobozi  bw\u2019umugaragu.<br \/>\nUmwanditsi Kayumba Charles avuga ko umugaragu yashoboraga kwanga gukorera shebuja akitahira cyangwa agakomeza umurimo we ku  bushake.<br \/>\nNtabwo ubuhake bwari bushingiye ku gahato nk\u2019uko Bernard Lugan, wabaye umwarimu muri Kaminuza Nkuru y\u2019u Rwanda (1972-1983) yabyanditse.<br \/>\nGusa ariko umugaragu utarakoraga ibyo yiyemeje, yanyagwaga inka yabonye binyuze mu buhake akagumana izindi nka yashoboraga kuba afite yarazigabiwe n\u2019umutware runaka cyangwa Umwami nyir\u2019 u Rwanda.<br \/>\nUmunyarwanda wese yashoboraga kuba Shebuja w\u2019undi, apfa kuba gusa yari yoroye inka zihagije zatuma abasha kugabira umugaragu we.<br \/>\nAbatutsi ni bo babaye ba shebuja b\u2019abandi cyane kuko bari basanzwe batunzwe n\u2019ubworozi bw\u2019inka, gusa Abahutu boroye bahatse Abatutsi batoroye.<br \/>\nFilip Reyntjens yanditse ko Abahutu aribo bari ba Shebuja akanshi na kenshi.<br \/>\nUbuhake bushingiye ku nka bwakozwe cyane cyane mu duce two Hagati n\u2019Amajyepfo y\u2019u Rwanda, mu gihe ubuhake bushingiye ku butaka buzwi nk\u2019Ubukonde bwakozwe cyane cyane mu Majyaruguru y\u2019u Rwanda.<br \/>\nHari n\u2019ubuhake Umwami yabaga ariwe shebuja w\u2019umugaragu.<br \/>\nBwasaga cyane n\u2019ubundi buhake busanzwe ariko bigatandukanira ku nyungu umugaragu yabukuragamo. Buri wese yabaga ashobora kuba umugaragu apfa kuba gusa azanywe n\u2019umutware uzwi i Bwami.<br \/>\nN\u2019ubwo muri rusange Ubuhake bwari bwiza ku mubano w\u2019Abanyarwanda, hari igihe habagamo amakosa  cyane cyane ku ruhande rwa shebuja.<br \/>\nShebuja yashoboraga kwima inka umugaragu we amujijije ikintu runaka, rimwe na rimwe kidafatika.<br \/>\nAgasuzuguro ka bamwe muri ba shebuja kashoboraga gutuma umugaragu akora imirimo imuvuna, cyangwa se itari mu yo ashinzwe.<br \/>\nHari n\u2019igihe abagaragu bibaga ba shebuja inka. Ibi byatumaga shebuja akoresha ingufu, abantu bakaba bakomeretsanya cyangwa bakicana.<br \/>\nKayumba avuga ko ibi ari bimwe mu byatumwe umwami ashyiraho amategeko agenga ukuntu ubuhake bugomba gukorwa n\u2019inshingano za buri ruhande. Aya mategeko yatangiye gushyirwa mu bikorwa  muri 1942.<br \/>\nGusa Ubuhake bwaje kuvanwaho n\u2019Umwami Mutara Rudahigwa muri Mata 1954, kubera impamvu nyinshi zarimo urwuri ruke (ubwatsi inka zirisha), kuba amafaranga yari atangiye gukoreshwa mu bukungu bw\u2019Abanyarwanda, ndetse n\u2019amashuri yatumaga abantu bumva batagishishikajwe n\u2019ubuhake.<br \/>\n <strong> <em><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/bwizam\">Kanda hano ujye ubona amakuru yihuse kandi kugihe kuri Facebook <\/a><a href=\"https:\/\/twitter.com\/bwizaonlinenews\">no kuri twitter<\/a><\/em> <\/strong><br \/>\n <em> <strong>Bwiza.com<\/strong> <\/em> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ubuhake bwanditsweho ibintu byinshi kandi bamwe bakabuvugaho ibi abandi bakabuvugaho biriya. Muri iyi nyandiko turifashisha ibyanditswe na Kayumba Charles mu gitabo cyahurije hamwe Abanyamateka bo mu Rwanda \u201cles Defis de Historiographie Rwandaise,Faits et Controverses.\u201d Ubuhake hari bamwe babona ko bwari uburyo Abatutsi bari barashyizeho ngo bakandamize Abahutu. Abenshi muri abo ni intiti z\u2019abazungu zanditse ko [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-2818","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-amateka-numuco"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.3 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro? - BWIZA<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro? - BWIZA\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ubuhake bwanditsweho ibintu byinshi kandi bamwe bakabuvugaho ibi abandi bakabuvugaho biriya. Muri iyi nyandiko turifashisha ibyanditswe na Kayumba Charles mu gitabo cyahurije hamwe Abanyamateka bo mu Rwanda \u201cles Defis de Historiographie Rwandaise,Faits et Controverses.\u201d Ubuhake hari bamwe babona ko bwari uburyo Abatutsi bari barashyizeho ngo bakandamize Abahutu. Abenshi muri abo ni intiti z\u2019abazungu zanditse ko [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"BWIZA\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2016-09-09T14:52:48+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Mecky Merchiore Kayiranga\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Mecky Merchiore Kayiranga\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"3 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818\"},\"author\":{\"name\":\"Mecky Merchiore Kayiranga\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/204be5a5dba716e2a0eaad5574744c72\"},\"headline\":\"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro?\",\"datePublished\":\"2016-09-09T14:52:48+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818\"},\"wordCount\":612,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2016\\\/09\\\/amateka.jpg\",\"articleSection\":[\"amateka-numuco\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818\",\"url\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818\",\"name\":\"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro? - BWIZA\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2016\\\/09\\\/amateka.jpg\",\"datePublished\":\"2016-09-09T14:52:48+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2016\\\/09\\\/amateka.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2016\\\/09\\\/amateka.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?p=2818#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/\",\"name\":\"BWIZA\",\"description\":\"Isoko y&#039;amakuru acukumbuye\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#organization\",\"name\":\"BWIZA\",\"url\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/03\\\/bwiza-ikirango.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/03\\\/bwiza-ikirango.png\",\"width\":150,\"height\":42,\"caption\":\"BWIZA\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/204be5a5dba716e2a0eaad5574744c72\",\"name\":\"Mecky Merchiore Kayiranga\",\"url\":\"https:\\\/\\\/bwiza.com\\\/?author=2\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro? - BWIZA","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro? - BWIZA","og_description":"Ubuhake bwanditsweho ibintu byinshi kandi bamwe bakabuvugaho ibi abandi bakabuvugaho biriya. Muri iyi nyandiko turifashisha ibyanditswe na Kayumba Charles mu gitabo cyahurije hamwe Abanyamateka bo mu Rwanda \u201cles Defis de Historiographie Rwandaise,Faits et Controverses.\u201d Ubuhake hari bamwe babona ko bwari uburyo Abatutsi bari barashyizeho ngo bakandamize Abahutu. Abenshi muri abo ni intiti z\u2019abazungu zanditse ko [&hellip;]","og_url":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818","og_site_name":"BWIZA","article_published_time":"2016-09-09T14:52:48+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Mecky Merchiore Kayiranga","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"Mecky Merchiore Kayiranga","Est. reading time":"3 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818"},"author":{"name":"Mecky Merchiore Kayiranga","@id":"https:\/\/bwiza.com\/#\/schema\/person\/204be5a5dba716e2a0eaad5574744c72"},"headline":"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro?","datePublished":"2016-09-09T14:52:48+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818"},"wordCount":612,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg","articleSection":["amateka-numuco"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818","url":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818","name":"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro? - BWIZA","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg","datePublished":"2016-09-09T14:52:48+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bwiza.com\/?p=2818"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#primaryimage","url":"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg","contentUrl":"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/amateka.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bwiza.com\/?p=2818#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bwiza.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Amateka: Ese mu Rwanda rwa kera, ubuhake bwari bufite akamaro?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bwiza.com\/#website","url":"https:\/\/bwiza.com\/","name":"BWIZA","description":"Isoko y&#039;amakuru acukumbuye","publisher":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bwiza.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/bwiza.com\/#organization","name":"BWIZA","url":"https:\/\/bwiza.com\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bwiza.com\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bwiza-ikirango.png","contentUrl":"https:\/\/bwiza.com\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bwiza-ikirango.png","width":150,"height":42,"caption":"BWIZA"},"image":{"@id":"https:\/\/bwiza.com\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bwiza.com\/#\/schema\/person\/204be5a5dba716e2a0eaad5574744c72","name":"Mecky Merchiore Kayiranga","url":"https:\/\/bwiza.com\/?author=2"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2818","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2818"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2818\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2818"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2818"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bwiza.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2818"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}