Mu ijoro ryo ku wa 13 Kanama 2004, isi yamenye inkuru y’ubwicanyi bukomeye bwabereye mu nkambi y’impunzi ya Gatumba, mu burengerazuba bw’u Burundi, hafi y’umupaka wa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC).
Mu masaha make gusa, inkambi yari icumbikiye impunzi z’Abanyamulenge yahindutse ahantu h’urupfu n’agahinda. Abantu bagera kuri 160 barishwe, abandi barenga 100 barakomereka.
Abenshi mu bishwe bari abasivili, barimo abagore, abana n’abasaza bari barahunze intambara yari ikomeje mu burasirazuba bwa Congo.
Abanyamulenge bari bahunze iki?
Kugira ngo wumve impamvu Gatumba yabaye igitero gikomeye, ugomba kureba amateka y’icyo gihe.
Mu burasirazuba bwa RDC, cyane cyane muri Kivu y’Amajyepfo, intambara zari zimaze imyaka zishyamiranya imitwe itandukanye.
Abanyamulenge benshi bari barahunze imirwano n’ibitero byabibasiraga, bajya gushakira ubuhungiro mu Burundi.
Inkambi ya Gatumba yari yarashyizweho kugira ngo ibakire, hifashishijwe ubufasha bw’imiryango mpuzamahanga.
Batekerezaga ko bageze ahantu h’umutekano. Ariko ku itariki ya 13 Kanama 2004, uwo mutekano warasenyutse.
Igitero cyateguwe nijoro
Abatangabuhamya bavuga ko abagabye igitero bageze mu nkambi nijoro, bafite intwaro.
Amasasu yatangiye kuvugira mu mwijima. Abantu bari baryamye batangira guhunga, ariko benshi ntibabasha kuva mu nkambi.
Hari abiciwe mu mahema yabo, abandi batwikiwe aho bari bihishe.
Nyuma y’igitero, abatangabuhamya bavuze ko uburyo cyateguwe bwagaragazaga ko abagabye igitero bari bazi neza aho bari bagiye n’abantu bari bahari.
Itangazo rya Pasteur Habimana ryashyize FNL mu murongo w’abakekwaho Gatumba
Nyuma y’ubwicanyi bwabereye i Gatumba ku wa 13 Kanama 2004, umutwe wa Forces nationales de libération (FNL) waje kwemera ko wagize uruhare muri icyo gitero.
Pasteur Habimana, wari umuvugizi w’uyu mutwe icyo gihe, ni umwe mu batangajwe ko yavuze ko FNL ari yo yari inyuma y’igitero, avuga ko inkambi yarimo abarwanyi.
Icyakora, iyi mvugo ya FNL yateje impaka zikomeye, kuko abenshi mu bishwe bari abasivili, barimo abagore n’abana bari mu nkambi y’impunzi.
Isi yamaganye ubwicanyi bwa Gatumba isaba ubutabera
Nyuma y’ubwicanyi bwa Gatumba, inzego mpuzamahanga zatangiye gukurikirana ibyabaye.
Loni (ONU) yatangaje ko igitero cyibasiye cyane abasivili bari mu nkambi y’impunzi, isaba ko ababigizemo uruhare bamenyekana kandi bagashyikirizwa ubutabera.
UNHCR, yari ishinzwe gufasha impunzi za Gatumba, yibanze ku gufasha abarokotse no gukusanya amakuru ku byabaye.
Human Rights Watch yamaganye iyicwa ry’abasivili, ivuga ko abagore n’abana bari mu bishwe, isaba iperereza ryimbitse.
Amnesty International na yo yagaragaje ko kwibasira impunzi ari ukurenga ku mategeko mpuzamahanga arengera uburenganzira bwa muntu.
International Crisis Group yasobanuye ko Gatumba igomba kurebwa mu rwego rw’amakimbirane yo mu karere k’Ibiyaga Bigari, aho imitwe yitwaje intwaro n’amakimbirane ya politiki byagize uruhare mu guhungabanya umutekano.
Nubwo izi nzego zamaganye ubwo bwicanyi, ikibazo cy’ababigizemo uruhare bose n’ubutabera busesuye kiracyari kimwe mu bibazo bitarasubizwa burundu.
Nyuma y’aho, inzego mpuzamahanga zatangiye gukusanya amakuru ku byabaye.
Raporo zagaragaje ko igitero cyari cyateguwe, cyibasiye cyane abasivili, ndetse hari ibimenyetso by’uko hari imitwe myinshi yakoreraga muri ako karere icyo gihe.
Izina rya FDLR na ryo ryagiye rigaragara mu biganiro n’iperereza byakurikiyeho, ariko uruhare rwa buri mutwe cyangwa buri muntu ntirwigeze rugaragazwa n’urukiko mpuzamahanga mu buryo bwa burundu.
Kuki nta rubanza rukomeye rwabaye?
Nyuma y’imyaka myinshi, ikibazo gikomeye gikomeza kuba iki:
Ni kuki abantu benshi bishwe, ariko abenshi mu bakekwagaho ntibagezwe imbere y’ubutabera?
Abasesenguzi bavuga ko impamvu zirimo intege nke z’inzego z’ubutabera mu karere, politiki y’ibihugu byo mu karere, tutibagiwe n’ibihugu bikomeye ku rwego mpuzamahanga.
Imyaka 20 irashize, ariko ibibazo biracyahari
Ubwicanyi bwa Gatumba ntabwo ari inkuru y’umunsi umwe gusa. Ni igikomere kigikora ku mateka y’akarere k’Ibiyaga Bigari.
Ku miryango yabuze ababo, ikibazo kiracyari kimwe:
Ni bande bategetse icyo gitero? Ni bande bagize uruhare? Kandi ni ryari ukuri kuzamenyekana mu buryo bwuzuye?
Ubwicanyi bwa Gatumba bukomeza kwibutsa ko mu ntambara zo mu karere, akenshi abishyura igiciro kinini ari abasivili badafite aho bahuriye n’intambara.


