Icyitonderwa: Itsinda ry’aba Maccabéens ryashyizeho ubwami bw’abayobozi b’idini (le grand prêtre) bitandukanye n’abashyiragaho umwami w’irindi zina ry’ubutegetsi politique. Ibi bigahamya ko révolte y’abamacabe yari ishingiye kw’idini kuruta k’ubutegetsi.
ITERA RY’INGOMA Y’ABAROMANI MU KARERE
Tutiriwe tujya mu ntambara zo kumaranira ubutegetsi hagati ya bene Alexandre kuko atari cyo cyigambiriwe, muri macye guhera muri -65 havutse ikibazo hagati y’uwitwa Aristobule II na Hyrcan II, umwe ashaka imbaraga ku ba Séleucides ba Antiokiya, undi ashaka imbaraga ku ba Roma, byarangiye rero bihaye Général Pompée le Grand kwinjira mu ntambara arwanya ba Séleucide n’ababashingiyeho afata Damas afata na Yerusalem, aburanisha izo mpande zombi, Aristobule aratsindwa, ahungira muri Temple, mu kwezi kwa cyenda, nkuko bivugwa na Flavius Josephe, Pompé yinjira muri Temple, Aristobule arafatwa n’abarwanyi be 12.000 baricwa abandi baranyagwa bufungwa, maze Hyrcan yakira Pompé nawe amugira umutegetsi wa Yéruzalem.
Mu mwaka -40 ingabo z’aba Parthes zitera zishaka kwigarurira Yeruzalem, maze abaroma baratabara, nibwo muri -37 Ubutegetsi bwa Rome bushyizeho gouverneur wa Yudea, w’umunyamahanga uzwi kw’izina rya Hérode le grand. Byabaye ikindi kimenyetso cy’impinduka kuko bwari ubwa mbere aho ubutegetsi bwa Temple buva mu maboko y’abanyedini (abapadiri) bugashyirwa mu maboko y’abategetsi politiki ndetse b’amahanga. Hérode azategeka iki gihugu kugeza mu mwaka -4. Ibi ni ingenzi kuko bizatandukana n’ibivugwa mw’ivuka rya Yezu bibishyira mu mwaka 0, ng’ubwo yashakaga kwica impinja z’abahungu kandi mu by’ukuri yari atakiriho.
IVUKA RY’AMATSINDA MW’IDINI RYA KIYAHUDI
Nkuko twabikomojeho hejuru, muri iryo gundagurana, hagati y’abayahudi b’umwimerere, n’abayahudi hellénistes n’indi midugararo, byabyaye amatsinda menshi, ay’ingenzi agera kuri ane: Aba Farizayo, aba Saducéens, aba Esséniens, n’aba Zélotes.
Abafarizayo baje kurusha abandi imbaraga kuko bari ku ruhande rw’abayahudi b’umwimerere bashaka ko ibya Mussa bitandikwa kuko kubyandika bizanamo ibitekerezo byo hanze biva mu Bugiliki naho aba Saducéens bo bari ku ruhande rw’aba hellénistes, bakarega abafarizayo ko ibyabo bitanditse babiviringa uko bashatse bitewe n’inyungu zabo. Nibutse ko Abafarizayo aribo bari bafite ubutegetsi bw’idini bayobora icyitwa Sanhédrin (inteko nkuru icibwamo n’imanza ni naho Yezu yaburaniye). Cyakora ayo matsinda yombi yayobotse ubutegetsi bw’Abaromani kuko babonaga nta bushobozi bwo kubarwanya nyuma y’ibyabaye muri 63.
Hagati y’abo bombi havuka irindi tsinda ryitwa aba Esséniens rikemeranya n’abafarizayo ibijyanye n’iby’idini, ariko kandi rikanemeranya n’aba Saducéens ibijyanye no kwandika. Kubera kubura imbaraga n’umwanya mu kibuga bahitamo kwigira mu butayu, batangira ibikorwa byo kwibabaza (ascétisme) bareka iby’isi. Nibo batangije ibyitwa imperuka, intambara y’ingabo z’ikibi n’icyiza, umwijima n’urumuri, ubuzima nyuma y’urupfu, iby’ibatiza ndetse n’umuhango w’ifunguro rya nyuma. Uzwi muri bo ni uwitwa Yohani Umubatiza.
Irindi tsinda rya kane ry’aba Zélotes ryo twaryita nk’itsinda ry’ibyihebe, bo icyari kibashishikaje ni ukwirukana umuromani wateye igihugu cyabo. Aba bahoraga bagaba udutero shuma ku ngabo z’abaromani.
Muri uwo mwuka umeze utyo, ubwihebe, gucanganyikirwa byatyaje urumuri rw’igitekerezo cya cyera cy’Ubwami bw’Imana, cy’umucunguzi uzarokora ubwoko bw’Imana kandi uvuka mu muryango wa Daudi wo kubakiza nk’uko Daudi yabakijije aba philisitiya kuri Goriat.
Nguko uko mu bayahudi hatangiye kuvuga abantu benshi bafatwaga nka Messia.
YEZU W’I NAZARETHI, INTUMWA CYANGWA UMWANA W’IMANA
Buri wese umubajije uwitwa Messiya ahita akubwira Yezu, nyamara Yezu siwe Mesiya wa mbere mu bayahudi kiriya gihe.
Intumwa cyangwa se igitekerezo cy’umucunguzi (mythe du Messianisme)
Uwa mbere ni uwitwa Judas le Galiléen cg Judas de Gamala afatanije n’umufarisiyo witwa Sadoq barwanije ibarura rigamije imisoro rya Quirinius mu mwaka wa -6. Twibutse ko iri barura ariryo ryitirirwa ivuka rya Yezu i Bethléhem (tuzabigarukaho). Batangije imyivumbagatanyo arafatwa aricwa. Hari abayahudi bamufashe nka Messiya.
Uwa kabiri ni Yohani Umubatiza, yakomeje gukwirakwiza ibitekerezo bye, byigisha imperuka (apocalypse), bigenda bikura ariko bitera ubwoba Hérode Antipas amubonamo uwateza impinduka (révolution). Ibitekerezo bye byari mu murongo w’aba Essénien.
Uwa gatatu ni uwitwa Dossithée de Samari, bavuga ko yashinze itsinda ry’abitwa gnostique yiyise we ubwe Mesiya n’abandi barabyemera ngo yaba yari umuyoboke wa Yohani, bikavugwa ko yaba yaraguye mu buvumo yiyicishije inzara.
Undi ni uwitwa Appolonios de Tyane, ni Umugiliki kavukire, yabayeho nyuma ya Yezu, imyitwarire n’ingendo ze byatumye afatwa nka Yezu ku buryo n’imva ye hari aho igitagatifuzwa.
Undi yabaye Shimon Bar Giora, yashinze umutwe wo kurwanya Abaroma ndetse abigeraho mu gihe gito, abambura Yeruzalem bavuga ko yakoresheje uburyo nk’ubwa Judas Maccabée yakoresheje cyera kuko inkuru ye iboneka no muri Biriya. Yari mw’itsinda ry’aba Zélotes, yarafashwe aricwa ariko nawe yafatwaga nka Messiya.
Muri macye rero, igitekerezo cya Messiya uzakiza Umuryango wa Isirayeli cyahozeho kuva mbere noneho uko habayeho akaga no kwiheba, kikagaruka. Icyo bahuriyeho ni ukuba Umucunguzi agomba kuvuka mu nzu ya Daudi, akavukira i Betelehemu nka Dawudi, akavuka k’umugore w’isugi noneho akagurura Ingoma y’Imana kw’isi binyuyze k’Umuryango wayo wa Isirayeli.
Yezu se yaba yaravutse nk’uko byahanuwe cg ubuzima bwe bwaba ari UMUGANI wubatswe ugacibwa n’ababayeho nyuma ye? ni byo tuzareba mu gice cya kabiri.
