Hafi imyaka itanu ishize, Inteko ishinga amategeko yashyizeho itegeko rigenga umurimo mu Rwanda. Iri tegeko ry’ingenzi ryahariye amakuru arambuye ku mushahara ntarengwa Minisitiri ushinzwe umurimo kugira ngo iwugene ariko nturashyirwa ahagaragara .
Ingaruka z’ibi bintu ziragera kure; uhereye ku mibereho y’abakozi kuko bamwe babona umushahara muto utajyanye n’igiciro cy’imibereho kuri ubu, kugeza ku mpaka zo kwishyura indishyi ku bahuye n’impanuka n’abishingizi, n’ibindi, nk’uko bamwe mu badepite, ihuriro ry’abakozi ndetse n’ibigo by’ubwishingizi babitangaza.
Kugira ngo hirindwe ko ibintu nk’ibyo bitazongera kubaho ukundi, bamwe mu badepite batangarije ikinyamakuru The New Times ko Inteko Ishinga Amategeko igomba gushyiraho uburyo umushinga w’itegeko ndetse n’amabwiriza awushyira mu bikorwa bigomba gushyikirizwa Inteko Ishinga Amategeko kugira ngo bisuzumwe kandi ko ingingo zose z’ingenzi zigomba kuba zikubiye mu mategeko.
Depite Frank Habineza yavuze ko hashize imyaka igera kuri itatu, Minisitiri w’abakozi ba Leta n’umurimo abwiye abadepite ko umushinga w’iteka rya minisitiri rigena umushahara fatizo washyikirijwe ibiro bya Minisitiri w’intebe kandi “adusezeranya ko bizashyirwa ahagaragara vuba”.
Habineza yerekanye ko igihe Komisiyo yakoraga ingendo zo gusuzuma mu gihugu hose kugira ngo irebe uko amategeko agenga umurimo yubahirizwa, yagiranye ibiganiro na Minisiteri, ndetse n’abakozi bo mu bigo birimo iby’ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro, inganda n’amahoteri, kandi ko kutagira umushaharafatizo ari cyo kibazo cyiganje, aho bamwe binubira ko abakoresha babo babakoresha imirimo inyuranye n’umushahara wabo bavuga ko ari muto cyane.
Habineza ari na we visi perezida wa komite y’inteko ishinga amategeko ishinzwe imibereho myiza, ati: “Usanga abarangije kaminuza (abafite impamyabumenyi y’icyiciro cya kabiri cya kaminuza) bajya gushaka akazi, kandi iyo bafashwe, bahabwa amafaranga 100.000 ku kwezi, adashobora no kuvamo amafaranga yo gukodesha inzu. Kubera ko bakeneye akazi cyane, ntibashobora kwitotomba, ahubwo, bakomeza gukora, bavuga imyaka itanu, ariko ntibashobora kugera ku majyambere kuko binjiza ay’ubunyobwa, ”
Yagaragaje impungenge z’uko niba nta gihindutse, manda y’inteko ishinga amategeko iri hafi kurangira muri uyu mwaka, izasiga nta mushahara fatizo uragenwa.
Depite Habineza kandi yavuze ko imishinga y’amategeko igomba guturuka muri guverinoma ifite ibisobanuro byose by’ingenzi.
Depite Gloriose Uwanyirigira we avuga ko bigaragara ko kuba nta mushahara muto bivuze ko hari icyuho mu mategeko.
Yavuze ko Inteko ishinga amategeko igomba gusuzuma imishinga y’amategeko ndetse n’amabwiriza ayashyira mu bikorwa kandi ikemeza ko ayo mabwiriza yatangazwa mu igazeti ya Leta mu gihe cy’amezi abiri iryo tegeko ritangiye gukurikizwa, nk’uko bivugwa mu mabwiriza ya Minisitiri w’intebe.
Ati: “Dufite inshingano mu bijyanye no kugenzura, no kumenya ko amategeko twatoye ashyirwa mu bikorwa”.
Ikibazo cy’imishahara ntarengwa nacyo cyagaragaye mu kwezi gushize na bamwe mu badepite mu nama ya komite y’Inteko Ishinga Amategeko ishinzwe imibereho myiza y’abaturage, yasesenguye umushinga w’itegeko rihindura itegeko rigenga umurimo mu Rwanda.
Minisitiri w’abakozi ba Leta n’umurimo, Fanfan Rwanyindo, asubiza iki kibazo muri icyo gihembwe, yagize ati: “Guverinoma ntirafata icyemezo ku mushahara fatizo.”
Ingaruka zo gutinda kw’igenwa ry’umushaharafatizo
Itegeko rigenga umurimo mu Rwanda ryemejwe n’Inteko Ishinga Amategeko mu 2018, riteganya ko Iteka rya Minisitiri ushinzwe umurimo rigena umushahara muto, ushingiye kuri buri cyiciro cy’akazi.
Kugeza ubu, nta mushaharafatizo nk’uwo, abaharanira uburenganzira bw’abakozi bagiye bavuga ko bibangamira uburenganzira bwabo kandi bishobora guteza icyuho cyo gukoresha abakozi imirimo itajyanye n’umushahara bahembwa kubera ko abakoresha bashobora guhemba abakozi uko bishakiye kuko nta tegeko rihari.
Kubura umushaharafatizo nabyo byateje impaka mu kwishyura indishyi z’abazize impanuka. Mu rubanza rumwe, abacamanza bo mu Rukiko rw’Ikirenga bahisemo gushyiraho indishyi ingana n’ibihumbi 3 (3.000 Frw) ku munsi, uwahuye n’impanuka agomba guhabwa na sosiyete y’ubwishingizi, mu gihe uwakoze impanuka adafite akazi kazwi cyangwa amasezerano yanditse y’akazi n’umushahara uzwi).
Nyamara, hari n’abakozi bafite akazi kazwi binjiza amafaranga atarenze ayo nk’umushahara wa buri munsi.
Dukurikije imibare yatanzwe na Minisiteri y’Imari n’Igenamigambi ry’Ubukungu, mu Rwanda hari byibuze abakozi 165.500 binjizaga amafaranga munsi ya 60.000 frw buri kwezi kugeza muri Kamena 2022, ni ukuvuga amafaranga ibihumbi 2 000 nk’umushahara wa buri munsi.
