Ibyihariye kuri Mutara III Rudahigwa, Intwari y’Imena yagabiraga abakene

Sangiza iyi nkuru

Mutara III Rudahigwa wahawe izina rya Nkubito y’Imanzi, mwene Yuhi V Musinga na Nyiramavugo III Kankazi yatangiye ingoma i Bujumbura mu Burundi tariki ya 25 Nyakanga 1959, bikavugwa ko yishwe n’abakoloni b’Ababiligi. Uyu mwami yaranzwe n’amateka y’impinduramatwara mu Rwanda harimo no guharanira ubwigenge, gukuraho Ubuhake no kugabira abakene, byatumye agirwa Intwari y’Imena mu Ntwari z’u Rwanda.

Amateka arambuye

Yavukiye i Bwami i Mwima muri Nyanza muri Werurwe 1911, yima ingoma tariki ya 16 Ugushyingo 1931, asimbuye se Yuhi V Musinga wari umaze iminsi ine ahiritswe n’Abakoloni b’Ababiligi.

Mbere y’uko aba Umwami, Rudahigwa yabanje kwiga amashuri abanza mu kigo cy’abakoloni cyigagamo abana b’abatware i Nyanza mu 1919. Mu 1924, Rudahigwa wari Igikomangoma yabaye umujyanama wa Yuhi V Musinga, bigeze mu 1929 ahabwa amatware y’Intara.

Yabatijwe muri kiliziya gatolika n’abakoloni, yitwa Charles Léon Pierre muri uwo muhango wabaye mu 1943, wagizwemo uruhare runini na Musenyeri Léon Classe wari uyoboye kiliziya gatulika mu Rwanda, akaba ari na we wamubatije. Umwamikazi Gicanda bari barasezeranye tariki ya 13 Mutarama 1942 na we yaje kubatizwa, yitwa ‘Rosalie’.

Yuhi V Musinga we yanze kuyoboka idini, abakoloni bamufata nk’urwanya ubukirisitu, ikaba iri mu mpamvu zikomeye zatumye bamuhirika, bakamusimbuza umuhungu we. Byageze mu 1946, Rudahigwa atura u Rwanda ‘Kirisitu Umwami’ mu muhango wabereye mu kigo cya Christ Roi, ruba igihugu cyimakaza amahame ya gikirisitu.

Ibindi bikorwa byamugize Intwari y’Imena harimo kuba mu 1954 yarahagaritse ubuhake, akabusimbuza akazi. Mu Buhake, umuntu yakoreraga undi, cyane cyane umutware cyangwa umwami, akamugenera igihembo cyangwa ntakimuhe, cyaba kidahuye n’imirimo yakoze, we agaca bugufi akacyemera nta mpaka. Umutware wabaga aguhatse, yashoboraga kukunyaga ibyo ibihembo (inka) uko abishatse, kandi nta bujurire bwabagaho. Ubwo umugabo uhatswe yapfaga, yasimburwaga n’umwana we, iyo mirimo igakorwa n’uwo muryango uciye bugufi muri urwo ruhererekane.

Urwego rw’Igihugu rushinzwe gutanga impeta n’imidari y’ishimwe, CHENO, ruvuga ko Mutara III Rudahigwa: “Yagaragaje ibikorwa by’urukundo mu Banyarwanda, ashyiraho ikigega cyo kurihira amashuri abana b’Abanyarwanda, agabira n’abakene.”

Tariki ya 24 Nyakanga 1959, Mutara III Rudahigwa yari yitabiriye inama yari yateguwe na Padiri w’umwera, André Perraudin muri Usumbura (Bujumbura y’ubu). Ku munsi wakurikiyeho, bivugwa ko yagiye kwivuza imisonga yo mu mutwe kwa muganga Dr. Vinck mu bitaro by’abakoloni byari muri uyu murwa w’u Burundi, icyo gihe bivugwa ko yamuteye urushinge rwa ‘Peneseline’, amaze gusohoka kwa Dr. Vinck yikubita hasi, aratanga.

Inyandiko zitandukanye zivuga ko impamvu y’urupfu rwa Mutara III Rudahigwa ikibereye urujijo Abanyarwanda kuko izivugwa zitandukanye.

Mutara III Rudahigwa yari afite gahunda yo kuva muri Usumbura, akajya muri New York muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika (ahari icyicaro cy’Umuryango w’Abibumbye) gusaba ko u Rwanda rubona ubwigenge, gusa yatanze atabigezeho. U Rwanda rwabonye ubwigenge Rudahigwa yifuzaga tariki ya 1 Nyakanga 1960, nyuma ya hafi umwaka atanze.

Soma Izindi Nkuru

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *