Iyo Amerika itangaje ko yafatiye umuntu, ikigo cyangwa igihugu ibihano (sanctions), akenshi usanga n’ibindi bihugu, amabanki, amasosiyete ndetse n’abashoramari ku isi hose bihita bihindura imyitwarire yabo. Hari abantu bibaza bati: “Ese ni iki gituma igihugu kimwe gifite ububasha bwo kugira ingaruka ku bukungu bw’isi yose?”
Izi ni zimwe mu mbaraga zikomeye Amerika yubatse mu myaka irenga 80 ishize. Si ukubera gusa ko ifite igisirikare gikomeye, ahubwo ni ukubera ko igenzura byinshi mu bikorwa by’ubukungu n’imari ku rwego mpuzamahanga.
Mbere yo gusobanukirwa impamvu ibihano bya Leta Zunze Ubumwe za Amerika bigira uburemere ku isi yose, nagombaga kubanza gusobanukirwa icyo ijambo “sanctions” risobanura. Nasanze abantu benshi barikoresha buri munsi mu makuru, ariko bake ni bo bazi icyo risobanura mu rwego rw’amategeko n’ububanyi n’amahanga.
Mu rurimi rworoshye, ibihano (sanctions) ni ibyemezo leta cyangwa umuryango mpuzamahanga bifata kugira ngo bihatire umuntu, ikigo cyangwa igihugu guhindura imyitwarire yabyo. Aho gukoresha intambara cyangwa ingufu za gisirikare, hagakoreshwa igitutu cy’ubukungu, icy’imari cyangwa icya dipolomasi.
Ni yo mpamvu ibihano bikunze kwitwa “intwaro y’ubukungu” (economic weapon) cyangwa “diplomasi ikoresha igitutu”. Ibi ni ukubera ko biba bigamije kugera ku ntego za politiki cyangwa umutekano bitabaye ngombwa kohereza ingabo ku rugamba.
Mu mateka, iki gitekerezo si gishya. Nyuma y’Intambara ya Mbere y’Isi, Woodrow Wilson yigeze kuvuga ko aho kurwana intambara zica abantu benshi, ibihugu byagakwiye gukoresha igitutu cy’ubukungu ku gihugu cyarenze ku mategeko mpuzamahanga. Yizeraga ko igihugu kidashobora kubaho igihe cyose cyaciwe ku bucuruzi no ku rwego rw’imari.
Ariko amateka yaje kwerekana ko ibihano bishobora kugira umusaruro mu bihe bimwe, bikananirwa mu bindi. Ni yo mpamvu kugeza n’uyu munsi impuguke zikomeje kujya impaka ku kamaro kabyo.
Mu gihe twumva ko umuntu cyangwa igihugu “cyafatiwe ibihano,” abantu benshi bahita batekereza ko ari ugufunga konti muri banki. Nyamara, nasanze ibihano bifite uburyo bwinshi butandukanye.
Hari igihe igihugu kibuzwa kugura cyangwa kugurisha ibicuruzwa runaka. Hari igihe umutungo w’umuntu cyangwa w’ikigo ufatirwa, ku buryo amafaranga ari kuri konti adashobora gukoreshwa. Hari n’igihe abantu babuzwa kwinjira mu gihugu runaka cyangwa bagakumirwa mu bikorwa by’ubucuruzi mpuzamahanga.
Ibihano bishobora no kubuza kohereza ikoranabuhanga rigezweho, intwaro cyangwa ibikoresho bishobora gukoreshwa mu gisirikare. Rimwe na rimwe, ibigo by’imari bibuzwa gukorana n’igihugu cyangwa n’umuntu runaka.
Muri make, intego si uguhana gusa, ahubwo ni ugushyira igitutu ku buryo uwafatiwe ibihano abona ko gukomeza imyitwarire ye bimuhombya kurusha kuyihindura.
Mu bushakashatsi bwanjye nasanze atari ibihugu gusa bifatirwa ibihano.
Ibihano bishobora gufatirwa: Umuntu ku giti cye, nk’umunyapolitiki, umusirikare cyangwa rwiyemezamirimo. Ikigo cyigenga cyangwa icya Leta. Banki. Umutwe witwaje intwaro cyangwa umutwe ushinjwa iterabwoba. Cyangwa igihugu cyose.
Urugero, umuntu ashobora gushyirwa ku rutonde rw’abafatiwe ibihano ku buryo adashobora gukoresha konti ze, gukora ubucuruzi mpuzamahanga cyangwa kugera ku mutungo we uri mu mahanga.
Kuki ibihugu bikoresha ibihano aho gukoresha intambara? Iki ni cyo kibazo nigeze kwibaza.
Impamvu nyamukuru ni uko intambara zihenze, zitwara ubuzima bw’abantu kandi zisenya ibikorwaremezo. Ibihano byo biba ari uburyo bwo kugerageza guhatira impinduka hadakoreshejwe amasasu.
Abahanga mu bubanyi n’amahanga bavuga ko ibihano bishobora kugira intego zitandukanye, zirimo: Guhatira igihugu cyangwa umuntu guhindura imyitwarire. Guca intege ibikorwa bibangamira amahoro.
Kubuza umuntu cyangwa igihugu kubona amafaranga cyangwa ibikoresho byakomeza ibikorwa bifatwa nk’ibibangamiye umutekano.
Kwerekana ko umuryango mpuzamahanga utashyigikiye imyitwarire runaka.
Ariko se, niba ibihugu byinshi bishobora gufatira abandi ibihano, ni iki gituma iby’Amerika ari byo bikunze kugira ingaruka zikomeye kurusha ibindi? Ese ni ukubera ubukungu bwayo? Ese ni ukubera idolari? Ese ni ukubera amabanki cyangwa amategeko yayo?
Icyo kibazo ni cyo tugiye gusubiza mu gice cya gikurikira, aho tugiye kureba impamvu nyakuri zituma ibihano bya Amerika biba bifite uburemere ku isi yose.
Kuki ibihano bya Amerika bifite imbaraga kurusha iby’ibindi bihugu?
Ese ni ukubera ko Amerika ari igihugu gikomeye, cyangwa hari ikindi kintu cyihishe inyuma y’izo mbaraga?
Nyuma yo gusobanukirwa icyo ibihano ari cyo, nakomeje kwibaza ikibazo cyari kimaze igihe kintera amatsiko.
Kuki iyo Amerika ifatiye umuntu cyangwa igihugu ibihano, isi yose isa n’iyihutira kubyubahiriza? Kuki banki zo muri Afurika, Aziya cyangwa u Burayi zishobora guhita zifunga konti z’umuntu utigeze akandagira muri Amerika? Ese Amerika yaba ifite ububasha bwo gutegeka isi yose?
Uko nacukumburaga, nasanze igisubizo kitari mu ngabo zayo cyangwa mu ntwaro za kirimbuzi. Ahubwo, igisubizo gikomeye kiri mu bukungu bw’isi, cyane cyane mu mwanya idolari rya Amerika (US Dollar) rifite mu bucuruzi mpuzamahanga.
Mu myaka irenga 80 ishize, Amerika yabaye kimwe mu bihugu bifite ubukungu bunini ku isi. Nyuma y’Intambara ya Kabiri y’Isi, ibihugu byinshi byari byarasenyutse, ariko Amerika yo yari yarasigaye ifite inganda zikomeye, amabanki akomeye n’umutungo mwinshi.
Mu mwaka wa 1944, habaye amasezerano azwi nka Amasezerano ya Bretton Woods, yashyizeho uburyo bushya bw’imari mpuzamahanga. Muri ayo masezerano, hafashwe icyemezo cyo guha idolari rya Amerika umwanya wihariye mu bucuruzi n’imari mpuzamahanga.
Nubwo nyuma ayo masezerano yagiye ahinduka, idolari ryakomeje kuba amafaranga yizerwa kandi akoreshwa cyane kurusha ayandi ku isi.
Hari abatekereza ko idolari rikoreshwa muri Amerika gusa. Ariko nasanze atari byo.
Uyu munsi, igihugu cyo muri Afurika gishobora kugura peteroli mu gihugu cyo mu Burasirazuba bwo Hagati, amafaranga yakoreshejwe akaba ari amadolari. Igihugu cyo muri Aziya gishobora kugura indege mu Burayi, na bwo amafaranga akaba ari amadolari.
Ibi bisobanuye ko n’ubwo Amerika itaba iri muri ubwo bucuruzi, idolari riba riri hagati yabwo.
Abahanga mu bukungu bavuga ko amafaranga menshi akoreshwa mu bucuruzi mpuzamahanga, mu kugura peteroli, zahabu, indege, amabuye y’agaciro n’ibindi bicuruzwa bikomeye, akenshi aba ari amadolari.
Ni yo mpamvu bavuga ko idolari ari “ururimi rw’ubukungu bw’isi.”
Iyo ugenzura idolari, uba ugenzura igice kinini cy’ubukungu bw’isi
Aha ni ho natangiye gusobanukirwa impamvu nyakuri.
Kubera ko amadolari anyura muri sisitemu y’imari ifitanye isano n’Amerika, igihugu gifite ubushobozi bwo kugenzura uko akoreshwa. Iyo umuntu cyangwa ikigo bifatiwe ibihano, bishobora kubuzwa gukoresha ayo mafaranga cyangwa gukorana n’ibigo biyakoresha.
Ibi ntibivuze ko Amerika igenzura ubukungu bwose bw’isi, ariko bivuze ko ifite uruhare runini cyane mu miyoboro y’imari mpuzamahanga. Iyo ifunze uwo muyoboro ku muntu cyangwa ku gihugu, ingaruka zishobora kugera kure cyane.
Ikindi nasanze gikomeye ni uko Amerika ifite isoko rinini cyane.
Ibigo byinshi ku isi byifuza kugurisha ibicuruzwa cyangwa serivisi muri Amerika. Kubuzwa gukorera ku isoko ryayo bishobora gutuma igihombo kiba kinini cyane.
Ni yo mpamvu ibigo byinshi mpuzamahanga bihitamo kubahiriza amategeko ya Amerika, kabone n’iyo byaba bikorera mu bindi bihugu.
Hari umuyobozi wa banki umwe wigeze kuvuga ati: “Gutakaza umukiriya umwe biroroha kurusha gutakaza uburenganzira bwo gukorera ku isoko rya Amerika.” Iyi mvugo isobanura neza impamvu ibigo byinshi byirinda kurenga ku bihano bya Amerika.
Ese ni Amerika yonyine ifatira ibihano abandi? Oya.
Nasanze n’indi miryango n’ibindi bihugu bifatira abantu cyangwa ibihugu ibihano, harimo United Nations, European Union n’United Kingdom.
Ariko itandukaniro rikomeye ni uko ibihano bya Amerika bikunze kugira ingaruka zihuse kandi zagutse kubera umwanya idolari rifite, ubunini bw’isoko ryayo, n’uruhare rw’ibigo byayo by’imari mu bukungu bw’isi.
Icyakora, ibyo ntibisobanura ko buri gihe ibihano bya Amerika biba byemewe cyangwa bishyigikiwe n’ibihugu byose. Hari ibihugu n’impuguke zibinenga, zivuga ko rimwe na rimwe bishobora kugira ingaruka ku baturage basanzwe cyangwa bigakoreshwa mu nyungu za politiki.
Mu gusoza iki gice, nasanze imbaraga z’ibihano bya Amerika zishingiye cyane ku mwanya wayo mu bukungu bw’isi kurusha ku mbaraga za gisirikare. Idolari, isoko rinini ryayo n’imiyoboro y’imari mpuzamahanga ni byo bituma icyemezo gifatiwe i Washington gishobora kugera ku bigo, amabanki n’abacuruzi bari hirya no hino ku isi.
Ariko se, ni gute ibyo bihano bishyirwa mu bikorwa? Ni uruhe rwego rwa Leta ya Amerika rubifata kandi rukabikurikirana ku isi yose?
Icyo ni cyo tugiye gusobanukirwa mu gice gikurikira, aho tugiye kureba uruhare rwa OFAC, urwego rufatwa nk’umutima w’ibihano by’ubukungu bya Amerika.
Urwego rwa Amerika rufata kandi rugashyira mu bikorwa ibihano
Ni nde ufata icyemezo cyo gufatira umuntu cyangwa igihugu ibihano? Kuki banki zo ku isi zose zihita zibyubahiriza?
Maze gusobanukirwa ko imbaraga z’ibihano bya Amerika zishingiye cyane ku mwanya wayo mu bukungu bw’isi, nahise nibaza ikindi kibazo gikomeye:
Ni nde ufata icyo cyemezo? Ese ni Perezida wa Amerika wenyine? Ese ni Inteko Ishinga Amategeko? Cyangwa hari urwego rwihariye rubikora?
Nacukumbuye amategeko ya Amerika ndetse n’imiterere ya Guverinoma yayo, nsanga inyuma y’ibihano byinshi twumva buri munsi hari urwego rumwe rutavugwa cyane mu itangazamakuru, nyamara rufite ububasha bukomeye ku bukungu bw’isi. Uru rwego ni Office of Foreign Assets Control (OFAC), rukorera muri Minisiteri y’Imari ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika.
OFAC ni iki? OFAC yashinzwe mu rwego rwo gushyira mu bikorwa gahunda z’ibihano by’ubukungu Amerika ifatira abantu, ibigo n’ibihugu.
Mu magambo make, ni rwo rwego: rutegura kandi rugashyira mu bikorwa ibihano; rukora urutonde rw’abantu n’ibigo bifatiwe ibihano; rugenzura ko amabanki n’ibigo by’imari bikurikiza ayo mabwiriza; kandi rugahana ibigo cyangwa abantu babirenzeho.
Nubwo OFAC ari ishami rya Minisiteri y’Imari, imyanzuro yarwo ishobora kugira ingaruka ku bantu n’ibigo biri ku migabane yose y’isi.
OFAC ikura he ububasha bwo gukora ibyo? Ibi si ibyemezo bifatwa uko bishakiye.
Nasanze OFAC ikorera ku mategeko yemejwe na Amerika, arimo: Trading with the Enemy Act (1917), ryatangiye guha Perezida ububasha bwo kugenzura ubucuruzi mu bihe by’intambara.
International Emergency Economic Powers Act (IEEPA, 1977), riha Perezida uburenganzira bwo gufata ibyemezo byihutirwa mu gihe abonye ko hari ikibazo kibangamiye umutekano cyangwa inyungu za Amerika.
Hari n’andi mategeko yihariye yerekeye ibihugu nka Cuba na Iran cyangwa ibikorwa by’iterabwoba, ikoranabuhanga n’ikwirakwizwa ry’intwaro.
Iyo Perezida wa Amerika atangaje ko hari “national emergency” (ibihe bidasanzwe bibangamiye umutekano w’igihugu), OFAC ihita ihabwa ububasha bwo gushyira mu bikorwa gahunda y’ibihano.
Kimwe mu bikoresho bikomeye OFAC ikoresha ni urutonde rwitwa Specially Designated Nationals and Blocked Persons List (SDN List).
Iyo umuntu cyangwa ikigo bishyizwe kuri uru rutonde, ingaruka zihita zitangira.
Umutungo wose uri muri Amerika cyangwa ugenzurwa n’ibigo bifitanye isano n’Amerika urafatirwa.
Abanyamerika n’ibigo byabo babuzwa gukorana n’uwo muntu cyangwa icyo kigo.
Mu by’ukuri, n’ibigo byinshi bitari iby’Abanyamerika bihitamo guhagarika ubufatanye na bo, kuko bitinya kugwa mu bibazo na OFAC.
Kuki amabanki yo mu bindi bihugu yubahiriza amabwiriza ya OFAC? Iki ni cyo kibazo natinzeho cyane.
Mu mategeko mpuzamahanga, Amerika ntishobora gutegeka banki yo muri Afurika cyangwa Aziya uko ikora.
Ariko mu rwego rw’ubucuruzi n’imari, ibintu biba bitandukanye.
Banki nyinshi zifite konti z’amadolari muri Amerika cyangwa zikorana n’amabanki y’Abanyamerika. Iyo zanze kubahiriza amabwiriza ya OFAC, zishobora gucibwa amande y’akayabo, kubuzwa gukoresha idolari cyangwa no gukumirwa ku isoko ry’imari rya Amerika.
Ni yo mpamvu amabanki menshi ashyiraho amashami yihariye agenzura niba nta mukiriya cyangwa isosiyete iri ku rutonde rwa OFAC bakorana na yo.
Iyo urenze ku mabwiriza ya OFAC bigenda bite Nasanze OFAC idahana gusa abantu bafatiwe ibihano, ahubwo inahana n’ababafasha kubica.
Mu myaka yashize, amabanki akomeye mpuzamahanga yaciwe amamiliyari y’amadolari kubera kurenga ku bihano bya Amerika, akorana n’ibihugu cyangwa ibigo byari byafatiwe ibihano.
Ibi byatumye amabanki menshi afata ikibazo cyo kubahiriza ibihano nk’ikintu cy’ingenzi cyane.
Uyu munsi, mbere y’uko banki ifungurira umuntu konti cyangwa ikora ihererekanya ry’amafaranga, akenshi ibanza kugenzura niba uwo muntu atari ku rutonde rwa OFAC cyangwa urundi rutonde rw’ibihano.
Mu gusoza iki gice, nasanze OFAC ari yo nkingi y’ibihano by’ubukungu bya Amerika. Nubwo abantu benshi batazi izina ryayo, imyanzuro yayo ishobora gutuma umuntu, ikigo cyangwa igihugu bibura uburyo bwo gukoresha amafaranga, gukora ubucuruzi cyangwa gukorana n’amabanki mpuzamahanga.
Ariko hari ikindi gikomeye kurushaho. Ni gute umuntu cyangwa banki bitari muri Amerika na byo bishobora guhanwa kubera gukorana n’uwafatiwe ibihano? Ni icyo bita secondary sanctions, kandi ni cyo gituma ibihano bya Amerika bikwira isi yose?
Secondary Sanctions – uburyo ibihano bya Amerika birenga imipaka bikagera ku isi yose
Ni gute igihugu kitari Amerika gishobora guhanwa kubera ko cyakoranye n’uwafatiwe ibihano?
Nyuma yo gusobanukirwa uruhare rwa OFAC mu gushyira mu bikorwa ibihano, nakomeje kwibaza ikibazo cyari kimaze kumbera ingenzi kurusha ibindi:
Niba Amerika ifatira umuntu cyangwa igihugu ibihano, kuki bidahagararira ku Bayamerika gusa? Ni gute banki yo muri Afurika cyangwa isosiyete yo muri Aziya ishobora kurebwa n’icyemezo cyafatiwe i Washington?
Aha ni ho nasanze igitekerezo gikomeye cyane mu mikorere y’ibihano bya Amerika: Secondary Sanctions (ibihano bikurikirana cyangwa ibihano by’inyongera).
Secondary sanctions ni iki? Mu buryo bworoshye, secondary sanctions ni ibihano Amerika ifatira abantu cyangwa ibigo bitari Abanyamerika, kubera ko bakoze ubucuruzi cyangwa bagakorana n’abantu, ibigo cyangwa ibihugu byafatiwe ibihano.
Ni ukuvuga ko: si uguhana uwafatiwe ibihano gusa, ahubwo ni no guhana uwo ari we wese umufasha kumenyera ibyo bihano.
Ibi bituma ibihano bya Amerika bitaba ikibazo cy’igihugu kimwe gusa, ahubwo bikaba ikibazo cy’isi yose.
Urugero rworoshye rwo kubyumva. Reka dufate urugero: Niba isosiyete yo muri Iran yafatiwe ibihano na Amerika, maze banki yo muri Aziya igahitamo kuyiha amafaranga, Amerika ishobora kuvuga iti: “iyo banki nayo ntizongera gukoresha idolari, cyangwa ntizongera gukorana n’amabanki yacu.”
Ibi bituma iyo banki ihitamo hagati yo gukorana n’iriya sosiyete ya Iran, cyangwa gukomeza gukorera ku isoko rinini ry’amadolari. Akenshi ihitamo icya kabiri.
Kuki ibi bihano bikora neza? Nasanze impamvu nyamukuru ari imwe: ubwoba bwo gutakaza isoko ry’amadolari.
Banki cyangwa isosiyete iyo igize ikibazo cyo kubura uburenganzira bwo gukoresha idolari, igihombo kiba kinini cyane kurusha inyungu yo gukorana n’igihugu cyafatiwe ibihano.
Ni yo mpamvu ibigo byinshi byo ku isi bihitamo: kubahiriza amabwiriza ya OFAC, kwirinda gukorana n’abantu bari ku rutonde rw’ibihano, ndetse rimwe na rimwe bagacana umubano n’abakiriya babo kugira ngo birinde ibibazo.
Aha ni ho hihishe igisubizo gikomeye cy’iki gikorwa cyose. Nasanze Amerika idakenera gutegeka isi yose mu buryo butaziguye, ahubwo: igena amategeko ku bayikorera (Abanyamerika n’ibigo byayo), ariko ikongeraho ingaruka ku bantu bo hanze yayo niba bakomeje gukorana n’abafatiwe ibihano.
Niba ibihano bigira ingaruka zifite uburemere nk’ubu, ni ibihe bihugu byafatiwe ibihano byuzuye na Amerika, kandi ni izihe ngaruka zabyo ku bukungu bw’isi?
Ibihugu byafatiwe ibihano n’ingaruka zabyo ku isi
Nyuma yo gusobanukirwa uburyo secondary sanctions zituma ibihano bya Amerika birenga imipaka yayo, nagiye mu gice cyansabye kureba ibintu mu buryo bufatika kurushaho.
Ni ibihe bihugu byigeze gufatirwa ibihano bikomeye na Amerika? Ni izihe ngaruka byagize ku baturage babyo, ku bukungu bw’isi, no ku mibanire mpuzamahanga? Ese ibihano byigeze bigera ku ntego zabyo koko?
Ibi bibazo byanyeretse ko ibihano atari inyandiko z’amategeko gusa, ahubwo ari ibintu bifatika bifite ingaruka ku buzima bw’abantu babarirwa muri za miliyoni.
1. Cuba: igihugu cyabaye ikimenyetso cy’ibihano bimara igihe kirekire
Mu ngero za kera kandi zizwi cyane, nasanze Cuba ari cyo gihugu kimaze igihe kirekire cyarafatiwe ibihano na Amerika.
Ibi bihano byatangiye mu myaka ya 1960 nyuma y’impinduramatwara ya Fidel Castro.
Ibyo bihano byagize ingaruka zirimo: kugabanyuka kw’ubucuruzi mpuzamahanga, kugorana kubona ibikoresho by’ubuvuzi n’ikoranabuhanga, no kubura isoko rinini ryari Amerika.
Ariko icyatangaje abashakashatsi ni uko, nubwo hashize imyaka myinshi, ubutegetsi bwa Cuba bwakomeje kubaho.
Ibi byatumye bamwe bibaza niba ibihano bigera ku ntego zabyo igihe intego ari uguhindura ubutegetsi.
2. Iran: ibihano n’igitutu ku bukungu bw’ingufu
Ikindi gihugu gikunze kuvugwa cyane ni Iran.
Ibihano byayo byibanze cyane ku: peteroli, amabanki.
Ibi byatumye: amafaranga ava mu kugurisha peteroli agabanuka cyane, ubukungu bugira igitutu gikomeye, n’ubucuruzi mpuzamahanga buragorana.
Ariko nanone, Iran yagiye ishaka inzira zindi zo gucuruza, harimo gukorana n’ibihugu bitandukanye bitari mu burengerazuba.
3. North Korea: igihugu cyafungiwe hafi burundu
North Korea ni urugero rw’igihugu cyafatiwe ibihano bikomeye cyane ku rwego mpuzamahanga.
Ibihano byagize ingaruka zirimo: kubura ubucuruzi mpuzamahanga busanzwe, kugabanuka kw’ibicuruzwa bitumizwa hanze, n’ukwigunga mu bukungu bw’isi.
Ariko nanone, igihugu cyakomeje kubaho mu bukungu bw’imbere mu gihugu n’uburyo bwacyo bwihariye.
Ibi bituma ikibazo gikomeza kwibazwa: Ese ibihano byo kurimbura ubukungu bishobora koko guhindura politiki y’igihugu cyigunze?
4. Russia: ibihano bikomeye mu bukungu bunini
Urugero rukomeye rugezweho ni Russia, cyane cyane nyuma y’intambara yo muri Ukraine.
Ibihano byibanze ku: amabanki akomeye, ikoranabuhanga rigezweho, ubucuruzi bw’ingufu (petroleum na gas), n’imitungo mpuzamahanga yarafunzwe.
Ingaruka zabyo: kugabanuka kw’inkunga y’imari yo mu Burengerazuba, igitutu ku ikoranabuhanga, ariko nanone igihugu kigashaka amasoko mashya mu bindi bihugu.
Mu gusoza, nsanga ibihano bya Leta Zunze Ubumwe za Amerika ari igikoresho gikomeye cyane mu miyoborere mpuzamahanga, gishingiye ku mbaraga z’ubukungu, idorari n’imiyoboro y’imari y’isi. Bigira ingaruka nini ku myitwarire y’ibihugu n’abantu, ariko ntibikora kimwe kuri bose, kandi si igisubizo cyuzuye ku bibazo bya politiki.
Mu isi igenda ihinduka, ibihano bikomeje kugira agaciro, ariko nanone bigenda bihura n’imbogamizi z’isi nshya y’ubufatanye n’amarushanwa y’ibihugu bikomeye.
