Mu gitondo cya saa kumi n’ebyiri, Paul (izina ryahinduwe) aba yinjiye muri bisi iva i Nyamirambo yerekeza i Remera. Akorera ikigo cyigenga, ahembwa ibihumbi 150 Frw ku kwezi.
Iyo amaze kwishyura ubukode, amafaranga y’urugendo, ibiribwa n’ibindi akenera buri munsi, asanga ayo asigaranye adashobora kumugeza ku mpera z’ukwezi.
Ati: “Iyo numvise bavuga ko ubukungu bw’u Rwanda buzamuka ndabyishimira, ariko nibaza igihe natwe, abakozi bato, tuzabibonera mu mifuka yacu.”
Iyi si inkuru ya Paul wenyine. Ni ikibazo gihuriweho n’ibihumbi by’abakozi bo mu rwego rw’abikorera, bakomeje kwibaza impamvu umushahara fatizo ukomeje guteza impaka mu Rwanda, mu gihe ikiguzi cy’ubuzima cyazamutse ku buryo bugaragara.
Umushahara fatizo umaze imyaka irenga 50 uvugwaho impaka
Mu mateka y’umurimo mu Rwanda, umushahara fatizo uzwi cyane washyizweho mu 1974. Icyo gihe, amafaranga 100 ku munsi ni yo yari yashyizweho nk’umushahara fatizo.
Icyo gihe u Rwanda rwari rutandukanye cyane n’urw’uyu munsi. Kigali yari umujyi muto, abaturage ari bake, ubukungu bushingiye ahanini ku buhinzi, kandi ibiciro by’ibanze byari kure cyane n’ibyo tubona muri iki gihe.
Ubu igihugu cyahinduye byinshi. Umusaruro mbumbe w’igihugu wariyongereye, ibikorwa remezo birubakwa, ishoramari rirazamuka, umubare w’abaturage uriyongera, ndetse n’ikiguzi cy’ubuzima kirahinduka.
Ariko ikibazo cy’umushahara fatizo gikomeza kugaruka.
Mu 2018, u Rwanda rwashyizeho itegeko rishya rigenga umurimo, riteganya ko umushahara fatizo uzajya ugenwa n’Iteka rya Minisitiri ufite umurimo mu nshingano ze, nyuma yo kugisha inama impande zose bireba. Nyamara kugeza ubu, nta mubare mushya uratangazwa ku rwego rw’igihugu.
Kuki Guverinoma itihutira kuwuzamura?
Iki ni cyo kibazo gikunze kubazwa.
Mu bihe bitandukanye, Guverinoma y’u Rwanda yagaragaje ko ikibazo cy’umushahara fatizo kigomba kwigwa hitawe ku miterere y’ubukungu bw’igihugu.
Mu kiganiro n’itangazamakuru, Minisitiri w’Intebe, Dr. Nsengiyumva Justin, aherutse gusobanura ko kuzamura umushahara fatizo mu buryo budateguwe neza bishobora kugira ingaruka ku isoko ry’umurimo.
Yagaragaje ko hari impungenge z’uko bamwe mu bakoresha, cyane cyane ibigo bito n’ibiciriritse, bashobora kugabanya abakozi cyangwa guhagarika gutanga akazi gashya niba ikiguzi cy’umurimo kizamutse cyane.
Iyo ngingo ishingiye ku ihame rizwi mu bukungu: Iyo ikiguzi cyo gukoresha umukozi cyiyongereye kurusha ubushobozi bw’ikigo, hari igihe umukoresha ashobora kugabanya abakozi, kudasimbuza abasezeye cyangwa gusubika gahunda yo kwagura ibikorwa.
Ni yo mpamvu Guverinoma yakunze kuvuga ko intego ya mbere ari ugukomeza guhanga imirimo myinshi no guteza imbere ubukungu mbere yo gufata icyemezo ku mushahara fatizo.
Ese impungenge za Guverinoma zifite ishingiro?
Abahanga mu bukungu bavuga ko igisubizo kidashobora kuba “yego” cyangwa “oya” gusa.
Mu bihugu bimwe, kuzamura umushahara fatizo byafashije kuzamura imibereho y’abakozi no kongera ubushobozi bwabo bwo kugura ibicuruzwa.
Ariko hari n’aho byateye ibigo bimwe kugabanya abakozi cyangwa kwimukira mu bice bifite ikiguzi gito cy’umurimo.
Icyo bivuze ni uko umushahara fatizo ugomba kugenwa hitawe ku bushobozi bw’ubukungu, umusaruro w’abakozi n’imiterere y’isoko ry’umurimo.
Ariko se kutawuvugurura byo bifite izihe ngaruka?
Ku ruhande rw’abakozi, ikibazo ni uko ikiguzi cy’ubuzima cyakomeje kuzamuka.
Mu mijyi nka Kigali, ubukode, ibiribwa, urugendo, amashanyarazi, amazi n’itumanaho byariyongereye cyane ugereranyije n’imyaka yashize.
Hari abakozi bavuga ko nubwo bafite akazi, batabasha kwizigamira cyangwa gutegura ejo hazaza kubera imishahara mito.
Abahanga bavuga ko umukozi uhangayikishijwe no kubaho buri munsi ashobora no kudatanga umusaruro nk’uwumva afite umutekano mu mibereho.
Abakoresha bo bavuga iki?
Abakoresha na bo bavuga ko ikibazo kidakemurwa no kongera umushahara gusa. Uruganda rutarimo kunguka inyungu ihagije cyangwa iduka rito rifite abakiriya bake rishobora kugorwa no kongera imishahara.
Iyo bibaye bityo, hari abahitamo kugabanya abakozi, kuzamura ibiciro cyangwa gusubika ishoramari.
Ni impaka zigaragara no mu bindi bihugu.
Ese ibindi bihugu byo mu karere ho byifashe bite?
Mu bihugu byinshi byo muri Afurika y’Iburasirazuba, umushahara fatizo usubirwamo cyangwa ugashyirwaho hakurikijwe ibyiciro by’imirimo n’imiterere y’ubukungu.
Nubwo uburyo butandukanye, intego iba ari ugushaka uburinganire hagati yo kurinda umukozi no kudahungabanya ubucuruzi.
Ni imwe mu ngingo zituma impaka ku Rwanda zikomeza, kuko benshi bibaza niba igihe kitarageze ngo na rwo ruvugurure uwo murongo.
Ni iki gishobora kuba igisubizo?
Abahanga mu bukungu bagaragaza ko ikibazo kitakemurwa no gutangaza umubare gusa.
Basaba ko hajyaho uburyo buhoraho bwo gusuzuma umushahara fatizo, hashingiwe ku izamuka ry’ibiciro, umusaruro w’abakozi, ubushobozi bw’abakoresha n’imiterere y’ubukungu.
Ibyo byatuma umushahara utaba ikibazo kivugwa nyuma y’imyaka myinshi, ahubwo ukajya ujyana n’ibihe.
Impaka zitarabona igisubizo
Mu myaka irenga 50 ishize, u Rwanda rwahinduye byinshi. Rwubatse imihanda, rwagura amashuri, rwongera amashanyarazi, rwazamuye ikoranabuhanga kandi rwiyemeza kuba igihugu gifite ubukungu bushingiye ku bumenyi.
Ariko ku kibazo cy’umushahara fatizo, impaka ziracyahari.
Ku ruhande rumwe, Guverinoma ivuga ko kwihutira kuwuzamura bishobora guteza ubushomeri no gukoma mu nkokora ibigo bito.
Ku rundi ruhande, abakozi bavuga ko ubuzima bukomeje guhenda ku buryo imishahara myinshi itakijyana n’ikiguzi cyo kubaho.
Hagati y’izo mpande zombi ni ho hari ikibazo nyakuri: ni gute igihugu cyakomeza guteza imbere ishoramari no guhanga imirimo, ariko na none kikarinda ko umukozi ukora igihe cyose giteganywa n’amategeko akomeza kubaho mu buzima bumugora?
Ni ikibazo kidafite igisubizo cyoroshye. Ariko uko ubukungu bukomeza gutera imbere, ni na ko igitutu cyo kugisubiza kizagenda kirushaho kwiyongera.
