Urupfu rw’Umwami wa Tooro, Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV, rwongeye gushyira Uganda mu mwanya udasanzwe wo kuba igihugu cya Repubulika kiyobowe na Perezida, ariko kikagira n’ubwami gakondo bugifite ijambo rikomeye mu muco no mu mibereho y’abaturage.
Oyo Nyimba yapfuye ku wa 27 Kanama 2026 afite imyaka 34, nyuma yo kuvurwa kanseri muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika.
Yari yarimitswe afite imyaka itatu mu 1995, aba umwe mu bami bato cyane babayeho ku isi. Nyuma y’urupfu rwe, komite ishinzwe guhitamo umusimbura yatangaje ko yahisemo Prince Edward Rukidi Kijanangoma, ariko umuryango w’umwami urabyamagana, uvuga ko hari isezerano ryanditse ryagaragazaga ko umuhungu wa Oyo ari we wagombaga kumusimbura.
Ibi byatumye ikibazo cyo gusimbura umwami wa Tooro kiba ikintu kirenze umuhango w’ibwami, hanabaho kwibaza uko ubwami bukora mu gihugu kiyobowe na Perezida, n’aho ububasha bw’umwami burangirira.
Uganda ni Repubulika, ariko ubwami buracyahari
Uganda ntabwo ari ubwami. Ni Repubulika, kandi ububasha bwa Leta buri mu nzego zishingiye ku Itegeko Nshinga, Perezida akaba ari we muyobozi mukuru w’igihugu.
Ariko amateka ya Uganda atandukanye n’ay’ibihugu byinshi bya Repubulika. Ubwami bwahozeho mbere y’ubukoloni, burimo Buganda, Bunyoro, Tooro, Rwenzururu na Busoga, bwongeye kwemerwa mu buryo bw’ibigo by’umuco mu myaka ya za 1990, nyuma y’igihe bwari bwarahagaritswe.
Muri iki gihe, ubwami ntibufite ubusugire bwa politiki.
Ni ukuvuga ko Kabaka wa Buganda cyangwa Omukama wa Tooro adashobora gutanga itegeko rihindura itegeko rya Uganda, gushyiraho imisoro ya Leta, gutegeka Polisi cyangwa UPDF, cyangwa gutegeka akarere ka Leta nk’uko Perezida n’inzego za Leta babikora.
Ubwami bwibanda ku muco, imigenzo, umurage n’ubumwe bw’abaturage babwo.
None se ni nde ufata ibyemezo?
Iyo ari ikibazo cya Leta, Guverinoma ya Uganda ni yo ifata icyemezo.
Perezida, Guverinoma, Inteko Ishinga Amategeko, inkiko, Polisi n’Ingabo za Uganda ni byo bigize ubuyobozi bwa Leta bufite ububasha ku gihugu cyose.
Iyo ari ikibazo cy’umuco w’ubwami, imihango gakondo, imitungo y’ubwami cyangwa imikorere y’inzego z’ubwami, ubwami ubwabwo bugira inzego zabwo zifata ibyemezo.
Urugero, Buganda ifite Kabaka, Katikkiro na Lukiiko; naho Tooro ifite Omukama, Minisitiri w’Intebe w’ubwami n’inzego z’imbere mu bwami.
Izo nzego zishobora gufata ibyemezo birebana n’imikorere y’ubwami, ariko ibyo byemezo ntibihinduka amategeko ya Uganda.
Ni yo mpamvu umuntu ashobora kuba umuturage wa Uganda kandi akaba n’umuyoboke w’ubwami runaka. Aha kandi ni ho imirongo ibiri ihurira: umuntu yubahiriza amategeko ya Uganda nk’umuturage, ariko ashobora no gukurikiza imigenzo n’inzego z’umuco z’ubwami bwe.
Ibyemezo by’ubwami bishyirwa mu bikorwa bite?
Ubwami ntabwo bufite polisi cyangwa urukiko bishyira mu bikorwa ibyemezo byabwo nk’uko Leta ibigenza.
Imbaraga zabwo ahanini zishingiye ku kwemerwa n’abaturage, umuco, amateka n’ubuyobozi gakondo.
Ubwami bushobora kugira inzego z’ubuyobozi, abaminisitiri cyangwa abandi bayobozi bashinzwe gahunda z’umuco n’iterambere ryabwo. Bushobora kandi kugira imitungo, ibikorwa by’iterambere n’ibigo by’ubwami.
Ariko iyo icyemezo cy’ubwami kigiye kuvuguruza itegeko rya Uganda, itegeko rya Leta ni ryo risumba icyemezo cy’ubwami.
Ibi ni ingenzi cyane mu gusobanura ikibazo cya Tooro: komite y’abagize umuryango w’ibwami ishobora kugira uruhare mu gushaka umusimbura w’umwami hakurikijwe imigenzo y’ubwami, ariko ikibazo gikomeye kiba ari ukumenya niba inzira yakoreshejwe yubahirije amategeko n’imigenzo byemewe muri Uganda.
Ese ubwami bugira ingabo?
Oya, ubwami bwa Uganda ntabwo bufite ingabo z’igihugu zabwo.
Ingabo za Uganda, UPDF, ni iz’igihugu cyose kandi ziri munsi y’ubuyobozi bwa Leta ya Uganda, ntabwo ziri munsi ya Kabaka, Omukama cyangwa undi mwami.
Ni kimwe na Polisi: ubwami ntibushobora kugira ingabo bwite zihanganye cyangwa zingana na UPDF.
Ibi bitandukanye n’uko ubwami bwakoraga mu mateka, aho abami bamwe bari bafite abarwanyi n’inzego z’umutekano zabwo.
Muri Uganda ya none, ububasha bwo gukoresha ingufu za gisirikare ni ubwa Leta.
Ariko se kuki hari “royal guards”?
Aha ni ho ibintu bishobora gutera urujijo. Ibwami hashobora kuba abantu bashinzwe kurinda umwami, ibwami cyangwa imihango y’ibwami. Ariko abo ntabwo baba ingabo z’ubwami ziri ku rwego rumwe na UPDF.
Ni abarinzi b’ibwami cyangwa abashinzwe umutekano w’ibwami, mu gihe ububasha bwa gisirikare bw’igihugu buri muri UPDF.
Kandi ikibazo cya Tooro cyo muri iyi minsi cyagaragaje neza uko iyo mipaka ishobora kuba ikomeye. Umuryango wa nyakwigendera Oyo wavuze ko ingabo za Uganda zavanye abarinzi b’ibwami ku ngoro ndetse zigashyira bamwe mu bagize umuryango mu rugo, mu gihe Reuters yavuze ko igisirikare kitari cyasubiza ibyo birego.
Ibi ntibisobanura ko Tooro ifite ingabo zayo; ahubwo bigaragaza ko iyo ikibazo cy’umutekano kibaye ikibazo cya Leta, UPDF ari yo ifite ububasha bwa nyuma ku bijyanye n’umutekano w’igihugu.
Perezida Museveni n’abami babana bate?
Mu buryo bw’amategeko, umubano urasobanutse: Museveni ayobora Uganda; abami bayobora ibigo by’umuco by’abaturage babo.
Ariko mu buzima busanzwe, umubano ushobora kuba ugoye kurushaho kubera uburemere bw’amateka n’ubushobozi abami bafite bwo gukangurira no guhuza abaturage.
Urugero rwa Buganda ni rwo rugaragaza neza uburemere bw’iki kibazo.
Buganda ni ubwami bunini kandi bufite amateka akomeye muri politiki ya Uganda. Kabaka afite uruhare runini mu guhuza Abaganda no kurengera umuco wabo, nubwo atari umuyobozi wa Leta.
Ni yo mpamvu Perezida cyangwa Guverinoma idashobora gufata umwami nk’uwari umuyobozi usanzwe w’akarere. Umwami ashobora kuba adafite ububasha bwa politiki mu itegeko, ariko akaba afite ububasha bukomeye mu mibereho n’imyumvire y’abaturage.
Ni iki cyabaye ku bwami nyuma y’ubwigenge?
Nyuma y’ubwigenge, ubwami bwagize uruhare rukomeye muri politiki ya Uganda.
Mu 1966, ikibazo cya Buganda cyageze ku rwego rwo guhangana na Guverinoma ya Milton Obote, maze ubwami bukurwaho mu 1967.
Mu 1993, ubwami bwongeye kugarurwa mu buryo bw’ibigo by’umuco. Itegeko Nshinga rya Uganda ryo mu 1995 ryakomeje kubaha umwanya nk’inzego gakondo, ariko ribashyirirwaho umurongo ugaragara: Ntibagomba kugira ububasha bwa politiki nk’ubwa Leta.
Ni ukuvuga ko Uganda yagerageje gushaka uburyo bwo kuvanga ibintu bibiri: kubungabunga amateka n’umuco w’ubwami, ariko Leta ikagumana ubutegetsi bumwe bwa politiki n’umutekano w’igihugu.
Impaka za Tooro zigaragaza iki?
Ikibazo cy’umusimbura wa Oyo cyerekanye ko n’ubwo ubwami butagenga igihugu, ikibazo cy’umwami gishobora kugira uburemere bukomeye.
Komite y’ubusimbure yatangaje Prince Edward Rukidi Kijanangoma nk’umusimbura.
Ariko umuryango wa Oyo uvuga ko nyakwigendera yasize inyandiko yo mu 2022 igaragaza ko umuhungu we, niba yemejwe nk’umwana we wemewe n’amategeko, ari we wagombaga kumusimbura.
Ni ikibazo gishingiye cyane ku mateka, imigenzo y’ubwami, amategeko n’uburyo umuryango w’ibwami usobanura ubushake bwa nyakwigendera.
Kandi ni aha ubuhangange bw’Ubwami bwa Uganda bugaragarira: nubwo umwami atategeka UPDF, Polisi cyangwa Guverinoma, ikibazo cyo kumusimbura gishobora kuba ikibazo cy’igihugu kubera umubare w’abantu, amateka n’uburemere bw’umuco bw’ubwami.
