Iyo umuntu arebye uko isi imeze muri iki gihe, biragoye kudatekereza kuri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Ni igihugu gifite ubukungu bunini ku isi, igisirikare gifite ubushobozi budasanzwe, ndetse kikaba gifite ijambo rikomeye mu byemezo byinshi bifatirwa ku rwego mpuzamahanga. Kuva mu Nama y’Umuryango w’Abibumbye kugeza ku bibazo by’umutekano bibera mu bice bitandukanye by’isi, Amerika ikunze kugaragara nk’umwe mu bakinnyi bakomeye. Ariko ubwo nasomaga amateka yayo, nagiye mbona ko uwo mwanya itigeze iwugeraho mu buryo bworoshye cyangwa mu gihe gito.
Mu by’ukuri, Amerika yahoze ari igihugu cyirindaga cyane kwivanga mu bibazo by’amahanga. Abayobozi bacyo ba mbere bumvaga ko umutekano n’iterambere byacyo byashingira ku kwita ku bibazo byo mu gihugu aho kujya mu makimbirane y’ibindi bihugu. Perezida wa mbere, George Washington, yasize asabye abazamusimbura kwirinda amasezerano ahoraho n’ibihugu byo hanze. Muri icyo gihe, igihugu cyari cyigihanganye n’ibibazo byo kwiyubaka nyuma y’intambara y’ubwigenge, kandi nta bushobozi cyari gifite bwo kwinjira mu ntambara z’ibihangange by’i Burayi.
Mu myaka yakurikiyeho, Amerika yakomeje kwagura ubutaka bwayo. Binyuze mu masezerano, mu kugura ubutaka no mu ntambara zimwe na zimwe, igihugu cyakomeje kwiyongera ku ikarita. Igihe nagezaga amaso ku mibare y’ubukungu bwo mu kinyejana cya 19, natunguwe no kubona uburyo inganda zayo zakuraga ku muvuduko mwinshi. Imihanda ya gari ya moshi yarubakwaga ku muvuduko udasanzwe, ubucukuzi bw’amakara buriyongera, ndetse n’inganda zikora ibyuma zitangira kurusha iz’ibihugu byari bimaze imyaka myinshi biyoboye isi nk’u Bwongereza.
Ariko nubwo ubukungu bwari bukomeje kuzamuka, Amerika yari itarafata icyemezo cyo kuba igihugu cyagira ijambo rikomeye hanze y’imipaka yayo. Icyo cyemezo cyaje gutangira kugaragara mu mpera z’ikinyejana cya 19.
Mu bushakashatsi nakoze, nasanze Intambara ya Amerika na Espagne yo mu 1898 ari imwe mu mpinduka zikomeye mu mateka y’iki gihugu. Mbere y’iyo ntambara, Amerika yari ifite inyungu nyinshi ku mugabane wayo, ariko ikaba itarafata umwanya nk’uwa za mpatsibihugu zo mu Burayi. Intambara yatangiye mu gihe hari amakimbirane hagati ya Espagne n’abaturage ba Cuba bashakaga ubwigenge. Nyuma y’iturika ry’ubwato bwa USS Maine mu cyambu cya Havana, Amerika yafashe icyemezo cyo gutangaza intambara.
Iyo ntambara ntiyamaze igihe kinini, ariko ingaruka zayo zari nini cyane. Espagne yaratsinzwe maze ireka Cuba, inaha Amerika ubutaka bwa Guam, Puerto Rico na Philippines. Muri uwo mwaka kandi, Hawaii yinjijwe muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Uwo ni wo mwanya nasanze amateka y’Amerika yatangiye guhindukira. Kuva icyo gihe, igihugu cyari kimaze kugira ubutaka n’inyungu zifatika ku mpande zitandukanye z’isi.
Icyakora, uko nasomaga byinshi ku buzima bw’abaturage bo muri ibyo bihugu, nasanze atari bose bishimiye izo mpinduka. Abaturage benshi bo muri Philippines batangiye kurwanya ubutegetsi bwa Amerika, bemeza ko na bo bakwiye ubwigenge nk’ubwo Amerika yigeze guharanira. Intambara yakurikiyeho yahitanye abantu benshi, inatera impaka zikomeye muri Amerika hagati y’abashyigikiraga kwaguka kw’iki gihugu n’ababonaga ko kirimo gufata inzira y’ubukoloni.
Mu ntangiriro z’ikinyejana cya 20, Amerika yari imaze kuba igihugu gifite ubukungu bunini kandi gifite igisirikare kirushaho gukomera. Ariko ikibazo cyari gisigaye ni ukumenya niba yari yiteguye kugira uruhare mu bibazo bikomeye by’isi.
Icyo kibazo cyabonye igisubizo mu Ntambara ya Mbere y’Isi. Mu 1914, ubwo intambara yatangiraga mu Burayi, Perezida Woodrow Wilson yahisemo kuguma ku ruhande. Abanyamerika benshi bumvaga nta mpamvu yo kohereza abasore babo mu ntambara yabaga ku yindi migabane. Mu bikorwa bye byo kwiyamamaza mu 1916, Wilson yagaragazaga ko ari we wari wararinze igihugu kwinjira mu ntambara.
Ariko ibintu byaje guhinduka. Ubudage bwatangiye kurohamisha amato y’abacuruzi n’ay’abagenzi, harimo n’afitanye isano na Amerika. Hanyuma hamenyekana ubutumwa bw’ibanga bwari bwoherejwe muri Mexico, Ubudage buyisaba kwifatanya na bwo mu rugamba rwo kurwanya Amerika. Ibyo byatumye uburakari bwiyongera, maze mu 1917 Amerika yinjira mu ntambara.
Iyo ngingo ni ingenzi cyane mu mateka. Nasanze kuba Amerika yarinjiye muri iyo ntambara byafashije cyane ibihugu byari bihanganye n’Ubudage. Byanahaye Amerika amahirwe yo kugira uruhare mu kugena uko isi yari kuzaba imeze nyuma y’intambara.
Nyuma y’intsinzi, Perezida Wilson yagaragaje icyerekezo gishya. Yifuzaga isi irangwa n’ubufatanye aho kuba iy’intambara zidashira. Yatanze igitekerezo cyo gushinga umuryango mpuzamahanga wagombaga kurinda amahoro no gukemura amakimbirane binyuze mu biganiro. Ni bwo havutse League of Nations, umuryango wabaye umusingi wa Loni y’ubu.
Gusa nk’uko nasanze mu nyandiko nyinshi z’amateka, Amerika ntiyabashije gushyigikira icyo gitekerezo uko bikwiye. Kongere yanze ko igihugu cyinjira muri uwo muryango. Buhoro buhoro, igihugu cyongeye kwisubirira mu bwigunge, cyane cyane nyuma y’ihungabana rikomeye ry’ubukungu ryabaye mu myaka ya 1930.
Nubwo Amerika yari yongeye kwifungirana mu bibazo byayo, isi ntiyari ihagaze. Mu Burayi, Adolf Hitler yari akomeje kubaka imbaraga z’Ubudage. Muri Aziya, u Buyapani bwari bukomeje kwagura ubutegetsi bwabwo. Buhoro buhoro, isi yongeye kugana mu ntambara.
Mu 1941, ibintu byose byarahindutse. Ku wa 7 Ukuboza, u Buyapani bwagabye igitero gitunguranye ku birindiro bya Pearl Harbor muri Hawaii. Iyo nkuru yakwirakwijwe vuba cyane kandi ihindura ibitekerezo by’Abanyamerika benshi bari bakomeje kwanga intambara. Bukeye bwaho, Amerika yatangaje intambara ku Buyapani, nyuma iza no kwinjira mu rugamba rwo kurwanya Ubudage n’Ubutaliyani.
Iyi ni yo ntambara nasanze yarahinduye Amerika kurusha ibindi byose. Mu gihe gito, inganda zayo zahindutse inganda zikora intwaro, imodoka z’intambara, indege n’amato. Miliyoni z’abasirikare zoherejwe ku rugamba mu Burayi no muri Aziya. Ubukungu bw’igihugu bwazamutse cyane kubera umusaruro wari ukenewe mu ntambara.
Mu 1945, Ubudage bwaratsinzwe. Nyuma y’amezi make, Amerika yakoresheje ibisasu bya kirimbuzi ku mijyi y’u Buyapani ya Hiroshima na Nagasaki. Nyuma y’ibyo, u Buyapani bwemeye gutsindwa maze intambara irarangira.
Ubwo nasomaga ibyabaye nyuma y’iyo ntambara, ni bwo nasobanukiwe neza impamvu benshi bavuga ko ari yo yashyize Amerika ku isonga ry’isi. Mu gihe ibihugu byinshi by’i Burayi byari byarasenyutse, Amerika yo yari yarakomeje gukomera. Ubukungu bwayo bwari bwazamutse cyane, igisirikare cyayo kikaba ari cyo gikomeye kurusha ibindi.
Aho kwisubirira mu bwigunge nk’uko yari yarabigenje nyuma y’Intambara ya Mbere y’Isi, Amerika yafashe icyemezo cyo gukomeza kugira uruhare mu bibazo mpuzamahanga. Yafashije kongera kubaka u Burayi binyuze muri Marshall Plan, igira uruhare mu ishingwa rya Loni, Banki y’Isi n’Ikigega Mpuzamahanga cy’Imari. Yanabaye umuyobozi wa NATO, ihuriro rya gisirikare ryahindutse inkingi y’umutekano w’ibihugu byinshi by’i Burayi.
Iyo ndebye uru rugendo rwose, mbona ko kuba Amerika ari igihangange uyu munsi atari impanuka. Ni umusaruro w’imyaka irenga ijana y’impinduka zikomeye mu bukungu, politiki n’umutekano. Kuva ku gihugu cyifuzaga kwirinda ibibazo by’amahanga, kugeza ku gihugu gifite ibirindiro bya gisirikare ku migabane itandukanye y’isi, amateka agaragaza uburyo ibyemezo bifatwa mu bihe bikomeye bishobora guhindura ejo hazaza h’igihugu.
Uyu munsi, nubwo isi ikomeje guhinduka kandi ibihugu bishya nk’u Bushinwa bikomeje kuzamuka, Amerika iracyafite umwanya ukomeye mu miyoborere y’isi. Ariko nk’uko amateka abigaragaza, uwo mwanya ntiwavutse mu ijoro rimwe. Wubatswe n’urugendo rurerure rwanyuze mu ntambara, mu iterambere ry’ubukungu no mu byemezo byahinduye amateka y’isi.
