Umuhuzabikorwa w’Ibiro by’Igihugu bishinzwe Kurengera Impunzi n’Abatagira Ubwenegihugu (ONPRA), Richard Uwimana, akomeje kuzenguruka inkambi z’impunzi mu Burundi, asaba ko impunzi zose ziba hanze y’inkambi zisubira kuba ahantu zari zaragenewe gutuzwa. Ni nyuma y'aho hari abaherutse gufatwa bagashinjwa kuba intasi z'u Rwanda kandi ari impunzi z'Abanyamulenge ariko zari zitakiba mu nkambi, ahubwo zikora ibikorwa bisanzwe.
Icyemezo ubuyobozi buvuga ko kigamije kurinda umutekano giteye impungenge ko gishobora kwambura imiryango myinshi inkomoko yayo y’ingenzi y’amafaranga, mu gihe inkunga z’ubutabazi zagabanutse cyane kandi ibiribwa bihabwa impunzi bitagihagije kugira ngo zuzuze ibikenerwa by’ibanze.
Ku wa Gatanu, tariki ya 16 Ukwakira 2026, ku kigo cya Musenyi giherereye mu Karere ka Musongati, mu Ntara ya Burunga, mu majyepfo y’uburasirazuba bw’u Burundi, Richard Uwimana yongeye gusubiriramo impunzi iryo tegeko. Guverinoma igamije kongera gukurikirana no kugenzura impunzi mu gihe intambara n’umutekano muke bikomeje mu karere k’Ibiyaga Bigari.
Uru ruzinduko rubaye nyuma y’iminsi mike Umuvugizi wa Minisiteri y’Umutekano yeretse itangazamakuru abantu 13, abenshi muri bo bakaba ari impunzi z’Abanyamulenge, bashinjwa kuneka bakorera u Rwanda n’imitwe yitwaje intwaro ikorera mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC).
Aba bakekwa beretswe abanyamakuru bambaye amapingu ku cyicaro cy’Urwego rw’Igihugu rushinzwe Iperereza (SNR) i Bujumbura, umujyi w’ubucuruzi w’u Burundi. Umuvugizi wa Minisiteri y’Umutekano, Pierre Nkurikiye, yari yasabye Abarundi kujya bakurikiranira hafi Abanyamulenge no kureka kubakodesha amazu.
Abavandimwe b’abo bantu beretswe itangazamakuru bahakanye ibyo bashinjwa, bavuga ko ari ibirego bidafite ishingiro. Bavuga ko izo mpunzi zahunze imirwano yo mu misozi ya Minembwe, muri Kivu y’Amajyepfo, kugira ngo zirengere ubuzima bwazo n’ubw’imiryango yazo. Kwerekwa itangazamakuru kw’abo bantu byongeye guteza impungenge z’ivangura n’ihezwa mu Banyamulenge, bamwe muri bo bakaba batinya ko bashobora gufatwa bose nk’abantu bahungabanya umutekano.
Imiryango ishobora kwamburwa amikoro ayitunze
Mu bigo bitandukanye by’impunzi yasuye, ubusabe bwo guhita zisubira mu nkambi bwahuye n’ukutabyemera kw’impunzi zishingira imibereho yazo ku bikorwa by’ubucuruzi n’indi mirimo bikorera hanze y’inkambi kugira ngo zibone ibyo kugaburira imiryango yazo.
Kugabanuka kw’inkunga z’ubutabazi kwatumye imibereho y’impunzi mu bigo zituyemo irushaho kuba mibi. Imiryango myinshi ivuga ko ibiribwa ihabwa bidahagije. Kugira ngo yunganire iyo nkunga, hari impunzi zijya i Bujumbura gukora ubucuruzi buciriritse, gushaka akazi k’umunsi cyangwa gukora indi mirimo izinjiriza amafaranga.
Imwe mu mpunzi ziba mu kigo cya Musenyi, icururiza imyenda i Bujumbura, iravuga ko iki cyemezo gishobora kuyambura isoko ry’ingenzi ry’amafaranga. Mu kiganiro yagiranye na SOS Médias Burundi asaba ko amazina ye atatangazwa, yavuze ko ubucuruzi bwe bumufasha kugaburira abavandimwe be basigaye mu nkambi no kwishyura amafaranga y’ubuvuzi.
Yagize ati: “Ubucuruzi nkorera i Bujumbura si ibintu by’akataraboneka; ni bwo bufasha umuryango wanjye uri mu nkambi. Ndibaza uko nzabaho ninsubira mu nkambi. Nta kazi gahari, nta bakiriya bahari.”
Yamaganye kandi ibyo abona nk’ukutavuga rumwe hagati y’ubusabe bw’ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku Mpunzi (HCR/UNHCR) n’Ibiro by’Igihugu bishinzwe Kurengera Impunzi n’Abatagira Ubwenegihugu (ONPRA), bwo gushishikariza impunzi kwigira, n’icyemezo gishobora kuzikuraho uburyo bwo kwibeshaho.
Yagize ati: “Inkunga zaragabanutse. Tuzabaho dute mu nkambi aho ubushobozi bwo kugura ibikenewe ari buke? Abantu bose nibasubira mu nkambi, tuzaba twese dutunzwe n’inkunga hafi ya ntayo.”
Umutekano uvugwa mu gihe amakimbirane yo mu karere akomeje
Izo mpunzi zateye utwatsi impamvu z’umutekano ubuyobozi bwatanze kugira ngo busobanure icyo cyemezo. Rivuga ko abantu bakekwaho ibikorwa binyuranyije n’amategeko bakwiye kubiryozwa ku giti cyabo, aho guhana impunzi zose.
Yagize ati: “Impunzi icuruza imyenda, igerageza gushaka ibitunga umuryango wayo, si ikibazo cy’umutekano. Abafashwe bakekwaho guteza ibibazo bakwiye guhanwa hakurikijwe amategeko, abandi bakarekwa bakidegembya. Ntitwahana abantu 160.000 kubera gukeka abantu bake.”
Impungenge ziyongereye nyuma y’ifatwa ry’impunzi z’Abanyekongo, cyane cyane Abanyamulenge, mu byumweru bishize. Uretse abantu 13 baherutse kwerekwa abanyamakuru, hari n’izindi mpunzi zafashwe mu byumweru bibiri bishize mu duce dutandukanye two mu majyaruguru no mu majyepfo ya Bujumbura. Bamwe mu bavandimwe bazo bavuga ko izo mfungwa zafashwe zishimutiwe, kandi ko badafite amakuru ku byababayeho.
Ibyo bikorwa bibaye mu gihe amakimbirane yo mu burasirazuba bwa RDC akomeje guteza umwuka mubi mu karere.
Ingabo za Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (FARDC), zishyigikiwe n’imitwe yitwaje intwaro ya Wazalendo n’abasirikare b’u Burundi bo mu Ngabo z’Igihugu zirwanira ku butaka (FDNB), zirwana n’inyeshyamba zo mu mutwe wa Front for the Refoundation of the Nation (FRN), wasimbuye AFC/M23.
FRN iyobowe n’uwahoze ari Perezida wa RDC, Joseph Kabila, ishinjwa gushyigikirwa n’u Rwanda, ariko Kigali irabihakana. Muri Kivu y’Amajyepfo, uwo mutwe ushyigikiwe by’umwihariko na Twirwaneho, umutwe witwaje intwaro ugizwe ahanini n’abarwanyi bo mu bwoko bw’Abatutsi bo muri RDC, bazwi nk’Abanyamulenge.
Muri ibi bihe, ubuyobozi bw’u Burundi bukeka ko bamwe mu Banyamulenge bahungiye muri icyo gihugu bakorana n’inyeshyamba cyangwa bakorera u Rwanda ibikorwa by’ubutasi. Ibyo birego byibasiye abantu runaka byongereye ubwoba bw’uko umuryango wose ushobora gufatwa nk’uwakekwaho ibikorwa by’ubugizi bwa nabi, kandi benshi mu bawugize barahunze urugomo rwo mu burasirazuba bwa RDC.
Muri Nzeri ishize, itsinda ry’impunzi, ahanini rigizwe n’Abanyamulenge, ryari riri i Gitega, umurwa mukuru wa politiki w’u Burundi, ryasubijwe mu nkambi zari zaragenewe gutuzwamo nk'uko SOS Media Burundi ibitangaza.
Kugeza ubu, u Burundi bucumbikiye impunzi zisaga 160.000, aho izirenga 95% ari Abanyekongo, nk’uko imibare yatanzwe muri iyi nkuru ibigaragaza.
Mu mezi ashize, impunzi z’Abanyekongo zigera ku bihumbi byinshi, inyinshi muri zo zari zituye mu kigo cya Busuma mu Karere ka Ruyigi, mu Ntara ya Buhumuza, mu burasirazuba bw’u Burundi, zahisemo gusubira mu duce two muri Kivu y’Amajyepfo tugikomeje kwibasirwa n’intambara, bitewe n’uko imibereho yazo yari yarushijeho kuba mibi.
Iki cyemezo, bivugwa ko cyafashwe mu rwego rwo kurinda umutekano, gishobora kurushaho kuzahaza imibereho y’impunzi ibihumbi n’ibihumbi, zari zisanzwe zibayeho mu buzima bugoye kubera kugabanuka kw’inkunga z’ubutabazi. Gishobora kandi kuzibangamira mu kwigira no mu mahirwe yo kubaho mu buzima burangwa n’icyubahiro.


